Zingende rudra veena

Ustad Zia Mohiuddin Dagar (zie de post ‘Hallucinerende klanken’) zorgde niet alleen voor vernieuwde belangstelling voor de rudra veena, hij was ook verantwoordelijk voor een complete make-over van het instrument. Al op 11-jarige leeftijd begon hij plannen te ontwikkelen voor een aangepast ontwerp, tot afgrijzen van zijn vader die hem verbood om met het instrument te experimenteren. Na zijn vaders dood liet hij zijn ontwerp alsnog uitvoeren door een instrumentbouwer. Zo ontstond een veena die beter geschikt was voor solo-optredens.

Door de grotere omvang van de hals en de kalebassen en door dikkere snaren werd de klank nog een stuk dieper en resonanter. Hij maakte de fretten breder om de noten langer te kunnen aanhouden. Daardoor kon hij, over de snaren glijdend zonder plectrum, de speciale dhrupad-zangtechniek nog beter imiteren. Het instrument was zoveel groter en zwaarder geworden dat hij ook moest afwijken van de traditionele speelhouding. Tegenwoordig geeft zijn zoon Bahauddin Dagar nog concerten met deze variant van het instrument.

In oude opnames van Z.M. Dagar in duet met zijn broer, de fameuze dhrupad-zanger Ustad Zia Fariduddin Dagar (1933), is goed te horen hoe de rudra veena de stem van de zanger voortdurend imiteert en aanvult. Zoals in deze (uit drie delen bestaande) video waarin de broers samen een alaap in Raga Jog uitvoeren:

Op de aan Z.M. Dagar gewijde MySpace-pagina vind je (links bovenaan) een oude krakerige Indiase film, met de beide broers Z.M. Dagar en Z.F. Dagar in (nog) jongere jaren. Meteen in de eerste minuten van de film kun je al horen hoe Fariduddin al zingend ‘zinnen’ maakt, die Mohiuddin op de veena precies naspeelt. Na zo’n twee-en-een-halve minuut hoor je trouwens ook nog een kat luidkeels miauwen. Of de filmmaker daarmee een diepere bedoeling heeft, is mij niet helemaal duidelijk. Een zekere overeenkomst in klank is er in elk geval wel..

.

Rudra veena: hallucinerende klanken

Hij is inmiddels bijna uitgestorven, de eeuwenoude rudra veena (spreek uit: roedra vina). Tweehonderd jaar geleden werd deze ‘bin’ in India beschouwd als de koning der instrumenten. Het was het belangrijkste solo-instrument in de traditionele dhrupad-stijl. Tegenwoordig is er nog maar een handvol musici die deze veena op het podium bespeelt.

De rudra veena bestaat uit een met snaren bespannen lange houten buis met fretten. Twee grote kalebassen zorgen voor (heel veel) extra resonantie. De rijkdom aan shruti’s (microtonen ‘tussen de toonladder in’) en boventonen is enorm.

De onbetwiste grootmeester op dit majestueuze instrument was Ustad Zia Mohiuddin Dagar (1929-1990), een van de 19e generatie musici uit de vooraanstaande Noordindiase dhrupad-familie.

Z.M. Dagar’s spel wordt beschreven als ‘tegelijkertijd sensueel en door en door spiritueel’. Weloverwogen en zonder een enkel spoor van haast laat hij elke noot van het langzame alaap-gedeelte horen – op een hypnotiserende, bijna hallucinerende manier laat hij de dikke bronzen snaren janken, kreunen en kwaken. Slepend en vleiend tovert hij de meest delicate schaduwen en toonnuances tevoorschijn, zodat je gaandeweg in contact komt met ‘the music in between the notes’.

Een van zijn leerlingen vertelt, op de aan Z.M. Dagar gewijde MySpace-pagina:

“Z.M. Dagar was the slowest moving individual I’ve ever met. He was never interested in playing very fast music, and his mind and body seemed to be set at alap speed. He gave the impression of being continuously half asleep, but everyone who got to know him soon realized that DagarSahib was alive and alert to subtle realities that most people never even notice.”

Er is van hem een uitvoering van Raga Yaman bewaard gebleven, die door dhrupad-musici als legendarisch wordt beschouwd. Inmiddels is er ook een video van het concert op YouTube geplaatst – helaas moest de opname daarvoor in 6 stukken worden geknipt en is het geluid in magere mp3-kwaliteit. Daar staat tegenover dat je nu ook kunt zien hoe al die vreemde klanken uit dat exotische instrument getrokken worden. Anderzijds, de afzonderlijke fragmenten en de beelden leiden toch de aandacht af (zie Oren verliezen van ogen). Je ervaart de kracht van de opname daarom het beste via de cd die nog altijd verkrijgbaar is.

.