Martin over tampoera’s

Het is altijd leuk om iemand te ontmoeten met dezelfde passie. De fascinatie van Martin Spaink voor tampoera’s is minstens zo groot als de mijne. Hij schreef enkele jaren geleden een fantastisch en diepgaand artikel over tampoera’s en het stemmen en bespelen ervan. Ook als je niet veel weet van alle technische aspecten kun je er veel interessants in vinden. Een aanrader!

Hierbij de link: Some reflections on the use of Electronic Substitute Tanpura and the intricacies of proper tanpura tuning

In zijn artikel schrijft hij ook over de opkomst van de elektronische tampoera – een met samples gevuld kastje met wat knoppen en een stekker. Handig als je aan het oefenen bent (je houdt meer ruimte in je brein om je te concentreren op moeilijke oefeningen) en op reis beslist een stuk praktischer dan zo’n kwetsbare gepolitoerde pompoen met een lange hals. Maar tot Martins schrik en afgrijzen staan de kastjes ook steeds vaker tijdens concerten op het podium. En daarmee verdwijnt een heleboel resonantie en subtiliteit, helaas.

Samples en opnames hebben beslist hun nut, maar tampoera’s werken alleen maar ‘in het echt’. Alleen door de resonanties aan den lijve te voelen en te horen, kun je de magie van het instrument werkelijk ervaren.

.

Hoe is een tampoera gestemd?

De meest gebruikte stemming van een 4-snarige tampoera is Pa Sa Sa Sa(-1). Dat wil zeggen dat de middelste twee snaren gestemd zijn in de grondtoon, die ze in India de Sa noemen. De vierde (dikke) snaar is ook in Sa gestemd, maar een oktaaf lager. De eerste snaar is gestemd in de kwint daartussen.

Welke noot is de grondtoon Sa?
Dat hangt er om te beginnen vanaf wat voor tampoera je hebt. Een grote (mannelijke) tampoera is lager gestemd dan een vrouwelijke.
De mannelijke tampoera wordt vaak gestemd in Cis. De stemming Pa Sa Sa Sa(-1) wordt dan: Gis Cis Cis Cis(-1).
Een vrouwelijke tampoera heeft dikwijls grondtoon Gis. Dan krijg je dus: Dis Gis Gis Gis(-1).

De grondtoon ligt echter niet vast. Je kunt hem ook wat hoger of lager kiezen. Dus bijvoorbeeld G C C C(-1), D G G G(-1) of E A A A(-1). Bij een mannelijke tampoera kun je de grondtoon zo ongeveer kiezen in het gebied tussen B en Dis, bij de vrouwelijke zo’n beetje tussen F en Ais. Dit kan overigens per instrument iets verschillen. Als je veel lager of hoger probeert te stemmen, zijn de snaren te slap of te strak gespannen en krijg je de klank niet goed.

Wanneer je bij de tampoera wilt zingen, dan kies je een stemming die goed bij het bereik van je stem past. Je kiest de Sa dan zo, dat je ongeveer een halve octaaf omlaag kunt en een hele octaaf omhoog.

Uiteindelijk gaat het bij het stemmen van een tampoera niet zozeer om de exacte toonhoogte, maar vooral om de juiste verhouding tussen de snaren. Het belangrijkste is dat de boventonen goed ‘matchen’.

.

Een auditieve kaleidoscoop

‘Gaat zo’n tampoera dan niet snel vervelen?’ vragen mensen me soms. ‘Je speelt toch voortdurend dezelfde tonen?’

Nou ben ik natuurlijk helemaal de verkeerde persoon om die vraag aan te stellen. De tampoera is nu eenmaal mijn grote liefde. Nee, het verveelt mij dus nooit. Het is namelijk altijd anders. Zelfs al zou de tampoera helemaal identiek gestemd zijn, je eigen stemming is nooit precies hetzelfde. En de kleinste verandering in ritme, in tempo of in aanslag zorgt er al voor dat je een andere ’soundscape’ creëert.

Eigenlijk is de tampoera een soort auditieve kaleidoscoop – zo’n koker met gekleurde kraaltjes of steentjes, waar je eindeloos aan kunt draaien zonder dat het patroon zich exact herhaalt.

Je hoort wel dezelfde grondtonen, maar daar ‘boven’ gaat een heel scala aan ijle boventonen over elkaar heen buitelen. Soms meer, soms minder. Dat hangt van veel factoren af. Natuurlijk van de stemming van de tampoera. Ook de manier waarop de brug gevijld is, heeft een grote invloed op de klank: sommige boventonen kunnen dan bijvoorbeeld te penetrant aanwezig zijn.

Maar ook je eigen stemming heeft grote invloed. Je kunt de boventonen nu eenmaal niet rechtstreeks spelen, je moet ze als het ware ‘laten ontstaan’. En dat vraagt afstemming en gewaarzijn.

.