Ritme als spiegel

Tijdens klankyoga maken we verbinding met de klank (zie: Yoga ín klank). We werken met een van de Indiase toonladders en observeren onze ervaring. Wanneer je alleen focust op de klank zelf, kun je je daar helemaal in onderdompelen en ronddobberen in een oceaan van klanken.

Een volgende stap is de introductie van een puls of een kleine tempoversnelling. Het is heel interessant om waar te nemen wat dat teweegbrengt. Veel deelnemers ervaren dat als een grote omschakeling – het oceanische gevoel wordt plotseling doorbroken. De puls, die aan de basis van ritme ligt, brengt een vorm van structuur. 

Het blijkt te leiden tot soms heel onvermoede reacties. Iemand die eerder intens opging in de klank en daar helemaal mee in contact was, haakt nu plotseling af. Zij blijkt het tempo te ervaren als ‘moeten presteren’. Een ander krijgt een soort blackout, klapt dicht en raakt het contact met zichzelf kwijt. Weer een ander slaat juist helemaal op hol en wil alsmaar sneller, rent als het ware voor het aangegeven ritme uit.

De puls komt van buitenaf – hoe makkelijk kun je hem integreren, je ermee verbinden? Is het een natuurlijke uitbreiding of ervaar je het als een inbreuk? Hoe gaat jouw systeem om met structuur en hoe reageer je als je daarmee geconfronteerd wordt?

Zo’n heel eenvoudige oefening blijkt je een glasheldere spiegel voor te houden. Het laat je op een heel zachte manier zien hoe je reageert in nieuwe situaties, die misschien stress kunnen veroorzaken. En het goede nieuws: als je het een paar keer doet, merk je dat het gaat veranderen. Het went! En dat geeft vaak grote voldoening.

Ook dit is een oefening die je op allerlei niveaus kunt doen. In eerste instantie kun je gewoon meeklappen. Wanneer dat heel vertrouwd geworden is, kun je ook gaan werken met een van de complexe, vaak onregelmatige Indiase ritmes met hun verschillende accenten.

.

Klank yoga als braintraining

Net zoals het aarti-ritueel werken ook verschillende klankyoga-oefeningen als een vorm van braintraining. In zo’n oefening voer je tegelijkertijd verschillende activiteiten uit die allemaal aandacht vragen. Wanneer je dat doet, kun je daadwerkelijk voelen hoe er een soort ‘concurrentie’ in je brein ontstaat.

Zo ervaar je bijvoorbeeld, als je onder begeleiding van de tampoera een toonladder zingt, hoe je aandacht voortdurend heen en weer switcht: van het zuiver zingen naar de hand die tampoera speelt, van de tampoera naar je ademhaling – en zo verder. Als het goed gaat, ga je iets versnellen – tot je het nog maar net kunt bijbenen. Dan kan het mentale switchen plotseling oplossen. Opeens zit je er ‘in’: het gaat als het ware vanzelf.

Wat gebeurt er nu in je brein? Met al die verschillende activiteiten kan je cortex het hele proces niet meer controleren en gaat overstag. Hij geeft de leiding uit handen en je brein schakelt om naar een hoger, meer complex niveau van functioneren. Je hersenstam speelt daarin een actieve rol.

Er is dan sprake van een flow-ervaring. Het paradoxale is dat je deze ervaring niet kunt ‘doen’, je moet het laten gebeuren. Het vraagt een vorm van overgave. Ondertussen neemt je cortex nog steeds waar wat er gebeurt. Maar.. zo gauw je cortex zich weer even opdringt met de gedachte ‘kijk! het gaat vanzelf’, vlieg je er meteen weer uit en ben je terug bij de voortdurend switchende aandacht.

Zo’n flow-ervaring kan op elk niveau plaatsvinden. Als je zelf tampoera speelt, is het al een hele kunst om het ritme waarmee je rechterhand de snaren speelt onafhankelijk te laten zijn van het ritme waarmee je de toonladder zingt – zeker wanneer je gaat versnellen. Wanneer je geen tampoera speelt, kun je het je brein lastig maken door een ritme erbij te klappen – in eerste instantie is een eenvoudig ritme vaak al lastig genoeg. Als je daarna overstapt op een traditioneel Indiaas ritme maak je het weer een stuk complexer. En uiteindelijk doe je alles tegelijk: met je linkerhand klap je een ritme, met je rechterhand speel je tampoera en ondertussen zing je in hoog tempo een toonladder.

Waarom zou je het jezelf nou zo moeilijk maken? Omdat de flow-momenten waarop alles vanzelf gaat, je een kick en een heerlijk gevoel geven (er komt een berg endorfinen vrij). De literatuur somt een lange lijst van positieve effecten op: verbeteringen in leervermogen, creativiteit, mentale helderheid, intelligentie, intuitie – enzovoort. Tja, dat is natuurlijk mooi meegenomen, maar ik geloof niet dat het werkt wanneer het je alleen maar doet om de flow-ervaring zelf. Je moet lol hebben in het ervaren van klank en het bezig zijn met klank. Uiteindelijk is het immers ook een muzikale training!

.

Luisterend leren

In onze cultuur zijn de ogen gaandeweg het dominante zintuig geworden. Ze domineren onze waarneming. We vertrouwen op wat we zien, we hechten veel waarde aan beelden. We leren uit boeken of van het computerscherm. Ook op de muziekles beginnen we bij de eerste les het notenschrift te leren. Om écht muziek te maken, moeten we vervolgens weer los zien te komen van die voorgeschreven noten.

In heel veel landen ligt de nadruk veel sterker op de oren. Kennis wordt mondeling overgedragen. Muziek leer je door eindeloos naar je leraar te luisteren en deze na te zingen of te spelen. Door het vele honderden keren te herhalen, grif je het als het ware in je systeem. Iets opschrijven was in India tot voor kort (en hier en daar misschien nog steeds wel) absoluut taboe, traditionaal moest je alles simpelweg onthouden – voor de subtiele bewegingen in de Indiase muziek is trouwens nooit een werkelijk adequaat notenschrift gevonden.

Jaren geleden heb ik een weekend besteed aan het leren van Chautal, het 12 tellen-ritme uit de Indiase dhrupad-stijl. Uren en uren lang zijn we bezig geweest met dat ene regeltje: we hebben het gezegd, geklapt, getrommeld -  langzaam, sneller en veel te snel. Honderden en honderden keren opnieuw. Maar het werkt wel: het zit in mijn hoofd, in mijn hart, in mijn lijf. Je kunt me wakker maken en ik hoef niet na te denken. Dha dha din ta, tete dha din ta…

Auditief leren zijn we niet meer zo gewend. Dat merken we als we een wijsje moeten nazingen. Je vindt het ook terug als onderdeel van Big Brain Academy, het populaire spelletje voor de Nintendo DS: een reeks geluiden onthouden en naspelen, steeds langer en ingewikkelder. Dat valt nog helemaal niet mee..

Misschien heb je wel eens ervaren dat informatie op een heel andere manier binnenkomt wanneer je het leest of wanneer je het hoort. Zelf lezen of voorgelezen worden – het is een totaal andere ervaring. De woorden komen ergens anders in je hersenen terecht en worden op een andere manier verwerkt en opgeslagen. Misschien kun je iemand vinden die je jouw favoriete tekst eens voor wil lezen? En omgekeerd, want zelf hardop voorlezen is al net zo belangrijk om regelmatig te doen.

En sta eens wat vaker bewust stil bij ál je zintuigen: wat hoor je, wat ruik je, wat proef je en wat voel je op dit moment?

 

.