Glissando!

Het is een van de karakteristieken van Indiase muziek: de glijdende tonen. Het lijkt heel makkelijk: met je stem van de ene naar de andere noot glijden. Toch blijkt de praktijk vaak wat weerbarstiger, al was het maar omdat wij het in onze westerse muziek niet zo gewend zijn. Hoewel.. smartlappenzangers raken juist door hun glissandi bij velen een gevoelige snaar. En die associatie kan tijdens klankyoga nog wel eens in de weg gaan zitten. Dan moet je iets overwinnen om er zelf ook eens lekker op los te schmieren.

Het vraagt wat lef en vertrouwen, zeker als je het heel langzaam doet – het vereist dat je de houvast van de noot loslaat. Dan kom je in de onbestemde ruimte tussen twee noten terecht. Een soort niemandsland waar je niet meer goed kunt horen en voelen waar je bent. Gelukkig kom je op zeker moment vanzelf weer op vertrouwd terrein. Het leuke is dat je daardoor kunt ervaren hoe je hele systeem ‘weet’ wanneer je bij je eindpunt bent aangekomen.

Maar goed, zelfs al kijk je handenwrijvend van plezier uit naar het glijden, dan nog kun je er tot je verrassing achterkomen dat er vreemde hobbels en bobbels in je glijbaan zitten. Soms alleen als je met je stem omhoog gaat. Of juist als je omlaag gaat. Dat is interessant: roept het een ander gevoel op om met je stem omhoog of omlaag te bewegen? Vind je het een ook makkelijker dan het andere? En mogelijk wijst je stem je op deze manier op blokkades in je systeem. In elk geval leiden al die onverwachte en onbedoelde stembewegingen vaak tot veel gezamenlijke hilariteit.

Overigens, ze zijn in India ongetwijfeld niet zomaar op deze manier gaan zingen. Wanneer je je beperkt tot alleen de noten in de toonladder – ‘de treden van de trap’ – dan sla je een heleboel toonhoogtes over. Tussen twee noten bevindt zich nog een wereld van frequenties waar je met een glijtoon allemaal langskomt.

Met een glissando over een vol octaaf raak je een volledige reeks frequenties aan: de octaaf is de eerste boventoon van je startpunt. En hoe voller het spectrum van je stem is, hoe meer frequenties je via de boventonen tegelijkertijd ook aanraakt.

Ons hele systeem is een symfonie van frequenties. Met glijdende klanken raken we die allemaal even aan. En dat is de helende kracht ervan.

.

Speelkwartier

E. beschreef haar klankyoga-ervaringen op haar weblog:

Elke vrijdagochtend geniet ik van mijn speelkwartier. Na de spieren wat losgemaakt te hebben, klimmen we eerst een ladder op en neer. Zo lenig mogelijk met kleine of grote stappen. Soms probeert iemand een kleine salto. Mijn favoriete onderdeel van de apekooi is de glijbaan. Zo sierlijk mogelijk maak ik een lange glijvlucht. Of duikel ik in volle vaart van de allerhoogste. Graag zou ik ooit de kurkentrekker-achtbaan willen proberen, maar waarschijnlijk blijf ik halverwege steken.

Ik lach heel wat af met mijn speelkameraden. Natuurlijk zijn we serieus bezig om onze vaardigheden te verbeteren. Met volle aandacht verfijnen we onze acrobatische kunsten. Als dan iemand uit de bocht vliegt of plotseling van de trap duikelt, volgt meestal een volle schaterlach. We leren ook veel van elkaar en het samen spelen geeft een onbeschrijfelijke voldoening.

[..]

De indiase toonladder is al vier jaar lang een vertrekpunt om de mogelijkheden van (samen)klank te ontdekken. Het zingen van verlaagde of verhoogde toonladders, met kleine en grote sprongen lijkt saai, maar elke week leer ik weer wat nieuws. Het meest geniet ik van de glissando’s: het glijden van de ene naar de andere toon. In de indiase muziek ben je altijd ergens naar op weg, ook al zing je een half uur lang dezelfde Sa.

[..]

.

Ritme als spiegel

Tijdens klankyoga maken we verbinding met de klank (zie: Yoga ín klank). We werken met een van de Indiase toonladders en observeren onze ervaring. Wanneer je alleen focust op de klank zelf, kun je je daar helemaal in onderdompelen en ronddobberen in een oceaan van klanken.

Een volgende stap is de introductie van een puls of een kleine tempoversnelling. Het is heel interessant om waar te nemen wat dat teweegbrengt. Veel deelnemers ervaren dat als een grote omschakeling – het oceanische gevoel wordt plotseling doorbroken. De puls, die aan de basis van ritme ligt, brengt een vorm van structuur. 

Het blijkt te leiden tot soms heel onvermoede reacties. Iemand die eerder intens opging in de klank en daar helemaal mee in contact was, haakt nu plotseling af. Zij blijkt het tempo te ervaren als ‘moeten presteren’. Een ander krijgt een soort blackout, klapt dicht en raakt het contact met zichzelf kwijt. Weer een ander slaat juist helemaal op hol en wil alsmaar sneller, rent als het ware voor het aangegeven ritme uit.

De puls komt van buitenaf – hoe makkelijk kun je hem integreren, je ermee verbinden? Is het een natuurlijke uitbreiding of ervaar je het als een inbreuk? Hoe gaat jouw systeem om met structuur en hoe reageer je als je daarmee geconfronteerd wordt?

Zo’n heel eenvoudige oefening blijkt je een glasheldere spiegel voor te houden. Het laat je op een heel zachte manier zien hoe je reageert in nieuwe situaties, die misschien stress kunnen veroorzaken. En het goede nieuws: als je het een paar keer doet, merk je dat het gaat veranderen. Het went! En dat geeft vaak grote voldoening.

Ook dit is een oefening die je op allerlei niveaus kunt doen. In eerste instantie kun je gewoon meeklappen. Wanneer dat heel vertrouwd geworden is, kun je ook gaan werken met een van de complexe, vaak onregelmatige Indiase ritmes met hun verschillende accenten.

.

Klank yoga als braintraining

Net zoals het aarti-ritueel werken ook verschillende klankyoga-oefeningen als een vorm van braintraining. In zo’n oefening voer je tegelijkertijd verschillende activiteiten uit die allemaal aandacht vragen. Wanneer je dat doet, kun je daadwerkelijk voelen hoe er een soort ‘concurrentie’ in je brein ontstaat.

Zo ervaar je bijvoorbeeld, als je onder begeleiding van de tampoera een toonladder zingt, hoe je aandacht voortdurend heen en weer switcht: van het zuiver zingen naar de hand die tampoera speelt, van de tampoera naar je ademhaling – en zo verder. Als het goed gaat, ga je iets versnellen – tot je het nog maar net kunt bijbenen. Dan kan het mentale switchen plotseling oplossen. Opeens zit je er ‘in’: het gaat als het ware vanzelf.

Wat gebeurt er nu in je brein? Met al die verschillende activiteiten kan je cortex het hele proces niet meer controleren en gaat overstag. Hij geeft de leiding uit handen en je brein schakelt om naar een hoger, meer complex niveau van functioneren. Je hersenstam speelt daarin een actieve rol.

Er is dan sprake van een flow-ervaring. Het paradoxale is dat je deze ervaring niet kunt ‘doen’, je moet het laten gebeuren. Het vraagt een vorm van overgave. Ondertussen neemt je cortex nog steeds waar wat er gebeurt. Maar.. zo gauw je cortex zich weer even opdringt met de gedachte ‘kijk! het gaat vanzelf’, vlieg je er meteen weer uit en ben je terug bij de voortdurend switchende aandacht.

Zo’n flow-ervaring kan op elk niveau plaatsvinden. Als je zelf tampoera speelt, is het al een hele kunst om het ritme waarmee je rechterhand de snaren speelt onafhankelijk te laten zijn van het ritme waarmee je de toonladder zingt – zeker wanneer je gaat versnellen. Wanneer je geen tampoera speelt, kun je het je brein lastig maken door een ritme erbij te klappen – in eerste instantie is een eenvoudig ritme vaak al lastig genoeg. Als je daarna overstapt op een traditioneel Indiaas ritme maak je het weer een stuk complexer. En uiteindelijk doe je alles tegelijk: met je linkerhand klap je een ritme, met je rechterhand speel je tampoera en ondertussen zing je in hoog tempo een toonladder.

Waarom zou je het jezelf nou zo moeilijk maken? Omdat de flow-momenten waarop alles vanzelf gaat, je een kick en een heerlijk gevoel geven (er komt een berg endorfinen vrij). De literatuur somt een lange lijst van positieve effecten op: verbeteringen in leervermogen, creativiteit, mentale helderheid, intelligentie, intuitie – enzovoort. Tja, dat is natuurlijk mooi meegenomen, maar ik geloof niet dat het werkt wanneer het je alleen maar doet om de flow-ervaring zelf. Je moet lol hebben in het ervaren van klank en het bezig zijn met klank. Uiteindelijk is het immers ook een muzikale training!

.

Yoga ín klank

‘Wat houdt dat nou precies in, klankyoga?’ is een vraag die me vaak gesteld wordt. ‘Zijn het yoga-houdingen met klank erbij?’ Dat is yoga mét klank, maar dat is niet waar ik mee werk. Ik houd me bezig met de yoga ín klank – de yoga van de klank zelf.

Hatha betekent in het Sanskriet letterlijk ‘zon-maan’ (ha=zon en tha=maan). Bij hatha yoga streef je dus via lichaamshoudingen naar een evenwicht tussen de solaire (rechter-)helft van je lichaam en de lunaire (linker-)helft.

Het werken aan dat evenwicht kun je ook doen via klank. De klank van je stem is namelijk op elk moment een precieze weergave van de toestand van jouw systeem. Zo laat je stem bijvoorbeeld horen waar spanningen in je lichaam zitten, en of je in beslag genomen wordt door gedachten of emoties. Door het klankspectrum van je stem te vergroten en te verbreden, ruim je oude spanningen op.

Bij klankyoga laat je je leiden door de informatie uit de stem. De tampoera brengt je in contact met een meditatieve staat van bewustzijn. Daardoor krijg je toegang tot een meer reflexmatig niveau in jouw systeem.

Door het zingen met de tampoera scherp je je zintuigen en ontvang je informatie uit de boventonen. Je vergroot je sensitiviteit voor klank, of je brengt die beter in balans. Door naar anderen te luisteren, ontwikkel je je gewaarzijn. Je wordt je steeds meer bewust van de inhoud van de klank.

Je stemt je steeds dieper af op de tampoera en op elkaar. Ondertussen wordt je stem steeds minder afhankelijk van de tampoera en van de anderen om je heen.

.