Kharaj: lage tonen

Het is al eeuwenlang de basis van de traditionele Indiase stemtraining: ‘kharaj’ (dat letterlijk ‘laag’ betekent). Elke Indiase meesterzanger/leraar geeft je deze oefening om mee te starten. Ook zangers van wereldfaam doen dit nog elke dag – twee uur lang, vroeg in de ochtend, tot het moment van zonsopgang. Door het tijdstip en de vorm is de kharaj een stemoefening en meditatie tegelijk.

Kharaj is heel eenvoudig én bijzonder krachtig. Onder begeleiding van de tampoera maak je lang aangehouden a-klanken. De toonhoogte is zo laag als je comfortabel kunt bereiken. De kunst is om er met je aandacht volledig bij te blijven, ook al zing je een uur lang dezelfde noot. Zo ontwikkel je gewaar-zijn. De oefening brengt je in een meditatief bewustzijn én ontwikkelt zowel je stem als je gehoor.

Tot slot: het vroege tijdstip is een belangrijk ingrediënt van deze oefening. Een uitstapje naar de fysiologie om dat toe te lichten. ’s Ochtends vroeg, net uit bed, ben je nog meer verbonden met onbewuste lagen en kom je dus makkelijker in een meditatief bewustzijn. Je lichaam is misschien wat stijf, maar in je autonome zenuwstelsel – dat nauw verbonden is met je stem – is door de slaap met name het ‘ontspannende’ systeem actief.

Het autonome (of vegetatieve) zenuwstelsel controleert en coördineert alle ‘automatische’ functies van ons lichaam, zoals hartslag, spijsvertering of ademhaling. Het bestaat uit twee afzonderlijke systemen, de sympathicus en de parasympathicus. Deze vullen elkaar aan en zorgen voor evenwicht: als het ene deel actief is, is het andere in rust en omgekeerd. Grofweg kun je stellen dat de sympathicus zorgt voor onze ‘vecht-en-vlucht’-reacties, en dat de parasympathicus die compenseert. In ons jachtige bestaan is vrijwel altijd het sympathische systeem overactief – met allerlei spanningsklachten als gevolg. Wanneer je slaapt of rust overheerst de parasympatische activiteit, die maakt dat het lichaam zich kan herstellen. De ‘regelcentra’ van de parasympathicus bevinden zich in de hersenstam en in het heiligbeen.

De ‘ideale’ klank maken we in contact met een reflexmatig niveau, in ontspannen overgave. Onze hersenstam heeft dan de leiding. Onze cortex kijkt nog wel toe, maar controleert niet meer (zie: Het mysterie van de hersenstam). Door het vroege tijdstip schep je daarom gunstige omstandigheden om zo’n klank te laten gebeuren.

.

‘Cymatics’ van Hans Jenny

Klank brengt materie in beweging en heeft zo een scheppende kracht. De Zwitser Hans Jenny heeft dat in de jaren zestig zichtbaar gemaakt in prachtige foto’s en fascinerende films. Die laten zien hoe geluidsgolven ingewikkelde patronen en vormen creëren in bijvoorbeeld olie, water of zand.

Jenny’s film ‘Cymatics’ kun je in drie delen bekijken op YouTube. Hij is gedateerd, maar de beelden blijven fascinerend. Pas op: er komen veel hoge sinustonen in voor, dus zet het geluid zacht!

Dit is deel 1 van ‘Cymatics – Bringing Matter To Life With Sound’:

Onder de titel ‘resonance’ zijn ook verschillende fragmenten uit de films beschikbaar.

.

Akasha

In veel culturen is sprake van de vier elementen aarde, water, vuur en water. In India is er nog een vijfde element: akasha, meestal vertaald als ‘(lichtende) ruimte’ of ‘ether’.

Akasha is het resultaat van klank. Elk geluid produceert akasha, en het zal duidelijk zijn dat de akasha van een zingende merel een stuk verfijnder is dan die van een ontploffend stuk vuurwerk. De kwaliteit van akasha wordt hoger en verfijnder naarmate het klankspectrum meer hoge frequenties in een harmonische samenhang bevat.

Het ruisen van de wind, de zee of een waterval bevat heel veel hoge frequenties. Daarom voelen we ons daar zo prettig bij. Ze brengen ze ons tot rust en laden ons op. Zeker in de natuur (vooral ’s ochtends vroeg) is akasha vaak voelbaar: het is de ervaring van een soort ruimtelijkheid, een driedimensionaliteit. Je kunt het soms ook gewaar worden in de ‘tastbare’, geladen stilte na muziek – in kerken is dat effect vaak nog sterker. Misschien is onze natuurlijke affiniteit met akasha ook een bijkomende reden dat geluidsstudio’s zo graag galm toevoegen aan een opname?

Andersom geldt het ook: wanneer je zelf klank maakt, kun je je afvragen of je geluid ‘plat’ is of dat je er als het ware ‘in’ kunt. Wanneer je oren het als driedimensionaal waarnemen, is de klank rijker. Dat is het begin van een reis die je steeds verder de klank in voert.

.

Symposium over klank en water

Symposium ‘Water, de basis van ons leven’
Datum: zaterdag 4 oktober 2008
Tijd: 10.00-17.00 uur
Lokatie: Geert Groote College, Amsterdam

Op dit symposium staat het werk van Alexander Lauterwasser centraal. De Duitse fotograaf Alexander Lauterwasser (what’s in a name…) onderzoekt welke patronen ontstaan als je water in beweging brengt met klank. Hij publiceerde het boek ‘Wasser Klang Bilder’. Je ziet de ‘vorm’ van sinusgolven, maar ook van muziek van Beethoven, Stockhausen of boventoonzangers. Daarmee bouwt hij voort op het werk van de Zwitser Hans Jenny, die als eerste de vormende kracht van klank liet zien in foto’s en films.

Er zijn onder meer lezingen van Alexander Lauterwasser (over de scheppingskracht van klanken in water), Albrecht Warning, internist en cardioloog (thema: ‘De ziel van de mens lijkt op het water (Goethe)’) en Chris Vree, fysiotherapeut (over de geneeskrachten van water).

Naast het dagprogramma is er ’s avonds een speciaal liveconcert waar Lauterwassers werk via klank, muziek en zang direct op scherm zichtbaar wordt (zie ook www.wasserklangbilder.de )

De voordrachten van Lauterwasser en Warning zijn in het duits, maar door veelvuldig gebruik van dia- en filmmateriaal goed te volgen.

Opgave: www.indruk.eu/lauterwasser

 

Je kunt verder kennismaken met het werk van Lauterwasser via:

- fotogalerie met beelden van het werk van Lauterwasser

 - review van het boek Water Sound Images door James D’Angelo

 

Evelyn Glennie: How to listen to music with your whole body

‘Mensen leren luisteren, echt luisteren – dat is eigenlijk het enige doel in mijn leven.’ Zo begint de Schotse percussioniste Evelyn Glennie haar lezing in onderstaande YouTube-video.

Evelyn Glennie werd als kind praktisch doof, maar dat weerhield haar er niet van om percussieles te nemen. In deze video vertelt ze onder meer hoe ze toen heeft leren ‘horen’ via haar lichaam. Ze perfectioneerde het vermogen om resonantie waar te nemen met al haar zintuigen, en met name voelend in haar lichaam.

Door haar ongelofelijke sensitiviteit voor klank, een enorm verfijnde vorm van waarnemen, ontwikkelde ze ook een enorm verfijnde motoriek, die magnetiserend werkt: wie haar hoort spelen – en hoort vertellen – wordt geraakt door haar spel en haar uitstraling. Niet voor niks wordt ze beschouwd als een van ’s werelds beste percussionisten.

Ze vertelt in deze video over het wezen van muziek – voorbij techniek, voorbij de noten op de pagina. ‘Het allerbelangrijkste is werkelijk luisteren, om te beginnen naar jezelf.’ Ze schetst de complexiteit van akoestiek, van het ervaren van klank in verschillende ruimtes – het instrument, de concertzaal, maar ook de botten en lichaamsholtes van speler en luisteraar.

Heb je geen tijd om de hele video (duur: 34 minuten) te bekijken, luister dan in elk geval even naar haar adembenemende marimba-spel. Dat start bij 27:30 minuten.