iTanpura

Goed nieuws voor bezitters van een iPod Touch of een iPhone: er is nu ook een tampoera-app.

Een disclaimer vooraf: er gaat niets boven de resonantie van levende tampoera’s. Bij de ingeblikte exemplaren kunnen de klanken nu eenmaal niet live op elkaar reageren en met elkaar vermengen. Maar dit is, of liever gezegd, dit zijn de beste elektronische tampoera’s die ik ken. Je krijgt er in deze applicatie namelijk twee, die je afzonderlijk kunt stemmen en instellen.

Niet alleen is de gesampelde klank heel levensecht, je hebt in dit programma meer instelmogelijkheden dan ik tot nu toe gezien heb. Je kunt elke grondtoon kiezen, en die daarna ook nog fijnstemmen. Het tempo waarmee de snaren gespeeld worden, is instelbaar. De eerste snaar van elke tampoera kun je niet alleen op Pa, Ma of Ni zetten, maar zelfs op iedere gewenste toonhoogte. De stemming, het volume en de plaatsing van allebei de instrumenten kun je afzonderlijk regelen – je kunt dus een tampoera in Pa van links en eentje met Ni van rechts laten komen.

Tenslotte kun je zo’n specifieke instelling opslaan, zodat je hem de volgende keer direct opnieuw kunt gebruiken.

iTanpura kost €11,99 – voor een Apple-app is dat niet goedkoop (maar in vergelijking met zo’n blikken kastje natuurlijk wel). Om het programma eerst te proberen, is er ook een gratis Lite-versie met dezelfde mogelijkheden. In de Lite-versie stopt het geluid echter na 30 seconden.

Altijd twee tampoera’s op zak, waar je ook bent – dat klinkt natuurlijk wel heel erg aantrekkelijk! Dan verzoen ik me onderweg maar even met het fenomeen van de ingeblikte nep-tampoera. Als ik thuis maar weer lekker kan spelen met de boventonen..

Meer informatie vind je op http://www.upasani.org/home/iTanpura.html

Sanhita Nandi zingt raga Sarasvati

Op zoek naar een opname van raga Sarasvati kwam ik haar tegen op internet: Sanhita Nandi, een Indiase zangeres die zingt in de khayal-stijl. Dat is een modernere, wat lichtere stijl dan dhrupad, waarin ook het harmonium gebruikt wordt als begeleidingsinstrument.

Sanhita heeft een prachtige diepe, resonante stem. Op haar website zingt ze onder meer raga Sarasvati. Ook op YouTube zijn wat filmpjes van haar te vinden.

Sanhita is opgeleid in de traditie van de Kirana Gharana, dat is de school waar bijvoorbeeld ook Pandit Bhimsen Joshi deel van uitmaakt. De stijl van de Kirana-school kenmerkt zich door een laag tempo, waarin veel nadruk gelegd wordt op de individuele noten. “The individual swaras (notes) of the Raga are considered not just random points in the scale but independent realms of music capable of horizontal expansion”, zegt Wikipedia. Zingen ‘in de breedte’ dus – en dat is wat mij zo aanspreekt in Sanhita’s stem. Het is bovendien herkenbaar: bij klankyoga ben je bezig om het klankspectrum van je stem te vergroten én te verbreden (zie Yoga ín klank).

.

Glissando!

Het is een van de karakteristieken van Indiase muziek: de glijdende tonen. Het lijkt heel makkelijk: met je stem van de ene naar de andere noot glijden. Toch blijkt de praktijk vaak wat weerbarstiger, al was het maar omdat wij het in onze westerse muziek niet zo gewend zijn. Hoewel.. smartlappenzangers raken juist door hun glissandi bij velen een gevoelige snaar. En die associatie kan tijdens klankyoga nog wel eens in de weg gaan zitten. Dan moet je iets overwinnen om er zelf ook eens lekker op los te schmieren.

Het vraagt wat lef en vertrouwen, zeker als je het heel langzaam doet – het vereist dat je de houvast van de noot loslaat. Dan kom je in de onbestemde ruimte tussen twee noten terecht. Een soort niemandsland waar je niet meer goed kunt horen en voelen waar je bent. Gelukkig kom je op zeker moment vanzelf weer op vertrouwd terrein. Het leuke is dat je daardoor kunt ervaren hoe je hele systeem ‘weet’ wanneer je bij je eindpunt bent aangekomen.

Maar goed, zelfs al kijk je handenwrijvend van plezier uit naar het glijden, dan nog kun je er tot je verrassing achterkomen dat er vreemde hobbels en bobbels in je glijbaan zitten. Soms alleen als je met je stem omhoog gaat. Of juist als je omlaag gaat. Dat is interessant: roept het een ander gevoel op om met je stem omhoog of omlaag te bewegen? Vind je het een ook makkelijker dan het andere? En mogelijk wijst je stem je op deze manier op blokkades in je systeem. In elk geval leiden al die onverwachte en onbedoelde stembewegingen vaak tot veel gezamenlijke hilariteit.

Overigens, ze zijn in India ongetwijfeld niet zomaar op deze manier gaan zingen. Wanneer je je beperkt tot alleen de noten in de toonladder – ‘de treden van de trap’ – dan sla je een heleboel toonhoogtes over. Tussen twee noten bevindt zich nog een wereld van frequenties waar je met een glijtoon allemaal langskomt.

Met een glissando over een vol octaaf raak je een volledige reeks frequenties aan: de octaaf is de eerste boventoon van je startpunt. En hoe voller het spectrum van je stem is, hoe meer frequenties je via de boventonen tegelijkertijd ook aanraakt.

Ons hele systeem is een symfonie van frequenties. Met glijdende klanken raken we die allemaal even aan. En dat is de helende kracht ervan.

.

Kharaj: lage tonen

Het is al eeuwenlang de basis van de traditionele Indiase stemtraining: ‘kharaj’ (dat letterlijk ‘laag’ betekent). Elke Indiase meesterzanger/leraar geeft je deze oefening om mee te starten. Ook zangers van wereldfaam doen dit nog elke dag – twee uur lang, vroeg in de ochtend, tot het moment van zonsopgang. Door het tijdstip en de vorm is de kharaj een stemoefening en meditatie tegelijk.

Kharaj is heel eenvoudig én bijzonder krachtig. Onder begeleiding van de tampoera maak je lang aangehouden a-klanken. De toonhoogte is zo laag als je comfortabel kunt bereiken. De kunst is om er met je aandacht volledig bij te blijven, ook al zing je een uur lang dezelfde noot. Zo ontwikkel je gewaar-zijn. De oefening brengt je in een meditatief bewustzijn én ontwikkelt zowel je stem als je gehoor.

Tot slot: het vroege tijdstip is een belangrijk ingrediënt van deze oefening. Een uitstapje naar de fysiologie om dat toe te lichten. ’s Ochtends vroeg, net uit bed, ben je nog meer verbonden met onbewuste lagen en kom je dus makkelijker in een meditatief bewustzijn. Je lichaam is misschien wat stijf, maar in je autonome zenuwstelsel – dat nauw verbonden is met je stem – is door de slaap met name het ‘ontspannende’ systeem actief.

Het autonome (of vegetatieve) zenuwstelsel controleert en coördineert alle ‘automatische’ functies van ons lichaam, zoals hartslag, spijsvertering of ademhaling. Het bestaat uit twee afzonderlijke systemen, de sympathicus en de parasympathicus. Deze vullen elkaar aan en zorgen voor evenwicht: als het ene deel actief is, is het andere in rust en omgekeerd. Grofweg kun je stellen dat de sympathicus zorgt voor onze ‘vecht-en-vlucht’-reacties, en dat de parasympathicus die compenseert. In ons jachtige bestaan is vrijwel altijd het sympathische systeem overactief – met allerlei spanningsklachten als gevolg. Wanneer je slaapt of rust overheerst de parasympatische activiteit, die maakt dat het lichaam zich kan herstellen. De ‘regelcentra’ van de parasympathicus bevinden zich in de hersenstam en in het heiligbeen.

De ‘ideale’ klank maken we in contact met een reflexmatig niveau, in ontspannen overgave. Onze hersenstam heeft dan de leiding. Onze cortex kijkt nog wel toe, maar controleert niet meer (zie: Het mysterie van de hersenstam). Door het vroege tijdstip schep je daarom gunstige omstandigheden om zo’n klank te laten gebeuren.

.