Hoge frequenties activeren je brein

Mensen vinden het plezieriger om te luisteren naar klanken die veel (zeer) hoge frequenties bevatten. Japanse wetenschappers ontdekten dat bij het luisteren naar zulke klanken verschillende diepere hersenlagen worden geactiveerd. Ook produceerde het brein van de luisteraars meer ‘meditatieve’ alfa-golven, die zorgen voor een ontspannen en alert bewustzijn.

Met onze oren horen we die hoge frequenties niet: ons gehoor heeft een bereik tot zo’n 20.000 Hz. Al lang is bekend dat natuurgeluiden heel veel hoge frequenties bevatten, tot soms zelfs meer dan 100.000 Hz. Omdat we al sinds mensenheugenis tussen zulke omgevingsgeluiden hebben geleefd, mag je verwachten dat we een of andere fysiologische gevoeligheid voor de hogere frequenties hebben ontwikkeld, redeneerde het Japanse onderzoeksteam.

De onderzoekers lieten hun proefpersonen luisteren naar Balinese gamelan-muziek die bekend staat om de rijkdom aan voortdurend wisselende boventonen – klanken met veel ‘Brillanz’, zeggen ze in Duitsland.

Als de proefpersonen alleen de ‘onhoorbare’ hoge frequenties kregen aangeboden, namen ze niets waar en reageerde hun brein ook niet. Het ‘hypersonisch effect’, zoals de onderzoekers het noemen, treedt alleen op bij de combinatie van de lage en hoge frequenties. “Het lijkt alsof de lagere frequenties fungeren als een informatiedrager voor de hoge frequenties”, schrijven de onderzoekers.

De gemeten hersenactiviteit laat zien dat zulke complexe, rijke klanken niet alleen door ons auditieve systeem verwerkt worden, maar via een andere weg inwerken op ons zenuwstelsel. Er ontstaat een grotere activiteit in evolutionair oude delen van de hersenen, zoals de thalamus, die als een soort schakelstation tussen verschillende hersengebieden fungeert, en de hersenstam.

Het onderzoek bevestigt de stelling van de Franse KNO-arts Tomatis: door hoge frequenties wordt je brein ‘opgeladen’. Hij stelde vast dat mensen met depressieve klachten vaak een verminderd gehoor hebben voor hoge frequenties. Hij laat mensen therapeutisch luisteren naar speciaal gefilterde opnames van gregoriaanse zang en muziek van Mozart.

Het geluid van ruisende bomen, zingende vogels en klotsend water heeft dus een heilzame werking op ons. Je moet alleen wel echt naar buiten – een cd met natuurgeluiden mist waarschijnlijk juist de werkzame frequenties. Op cd’s en in andere digitale bestandsformaten wordt vaak ruimte bespaard door alle frequenties boven zo’n 15.000 Hz weg te filteren.

In donkere wintermaanden kun je ook thuis aan de slag. Tampoera’s zijn speciaal ontworpen om zoveel mogelijk Brillanz te produceren: je hoort hele melodieën boven de grondtonen uitwaaieren. En ook bijvoorbeeld rainsticks en ocean drums bevatten veel hoge frequenties.

Bron: “Inaudible High-Frequency Sounds Affect Brain Activity: Hypersonic Effect” door Tsutomu Oohashi et al. (Journal of Neurophysiology 83, 2000)

Wil je er meer over weten? Je kunt het hele artikel vinden op internet

.

Klank yoga als braintraining

Net zoals het aarti-ritueel werken ook verschillende klankyoga-oefeningen als een vorm van braintraining. In zo’n oefening voer je tegelijkertijd verschillende activiteiten uit die allemaal aandacht vragen. Wanneer je dat doet, kun je daadwerkelijk voelen hoe er een soort ‘concurrentie’ in je brein ontstaat.

Zo ervaar je bijvoorbeeld, als je onder begeleiding van de tampoera een toonladder zingt, hoe je aandacht voortdurend heen en weer switcht: van het zuiver zingen naar de hand die tampoera speelt, van de tampoera naar je ademhaling – en zo verder. Als het goed gaat, ga je iets versnellen – tot je het nog maar net kunt bijbenen. Dan kan het mentale switchen plotseling oplossen. Opeens zit je er ‘in’: het gaat als het ware vanzelf.

Wat gebeurt er nu in je brein? Met al die verschillende activiteiten kan je cortex het hele proces niet meer controleren en gaat overstag. Hij geeft de leiding uit handen en je brein schakelt om naar een hoger, meer complex niveau van functioneren. Je hersenstam speelt daarin een actieve rol.

Er is dan sprake van een flow-ervaring. Het paradoxale is dat je deze ervaring niet kunt ‘doen’, je moet het laten gebeuren. Het vraagt een vorm van overgave. Ondertussen neemt je cortex nog steeds waar wat er gebeurt. Maar.. zo gauw je cortex zich weer even opdringt met de gedachte ‘kijk! het gaat vanzelf’, vlieg je er meteen weer uit en ben je terug bij de voortdurend switchende aandacht.

Zo’n flow-ervaring kan op elk niveau plaatsvinden. Als je zelf tampoera speelt, is het al een hele kunst om het ritme waarmee je rechterhand de snaren speelt onafhankelijk te laten zijn van het ritme waarmee je de toonladder zingt – zeker wanneer je gaat versnellen. Wanneer je geen tampoera speelt, kun je het je brein lastig maken door een ritme erbij te klappen – in eerste instantie is een eenvoudig ritme vaak al lastig genoeg. Als je daarna overstapt op een traditioneel Indiaas ritme maak je het weer een stuk complexer. En uiteindelijk doe je alles tegelijk: met je linkerhand klap je een ritme, met je rechterhand speel je tampoera en ondertussen zing je in hoog tempo een toonladder.

Waarom zou je het jezelf nou zo moeilijk maken? Omdat de flow-momenten waarop alles vanzelf gaat, je een kick en een heerlijk gevoel geven (er komt een berg endorfinen vrij). De literatuur somt een lange lijst van positieve effecten op: verbeteringen in leervermogen, creativiteit, mentale helderheid, intelligentie, intuitie – enzovoort. Tja, dat is natuurlijk mooi meegenomen, maar ik geloof niet dat het werkt wanneer het je alleen maar doet om de flow-ervaring zelf. Je moet lol hebben in het ervaren van klank en het bezig zijn met klank. Uiteindelijk is het immers ook een muzikale training!

.

Kharaj: lage tonen

Het is al eeuwenlang de basis van de traditionele Indiase stemtraining: ‘kharaj’ (dat letterlijk ‘laag’ betekent). Elke Indiase meesterzanger/leraar geeft je deze oefening om mee te starten. Ook zangers van wereldfaam doen dit nog elke dag – twee uur lang, vroeg in de ochtend, tot het moment van zonsopgang. Door het tijdstip en de vorm is de kharaj een stemoefening en meditatie tegelijk.

Kharaj is heel eenvoudig én bijzonder krachtig. Onder begeleiding van de tampoera maak je lang aangehouden a-klanken. De toonhoogte is zo laag als je comfortabel kunt bereiken. De kunst is om er met je aandacht volledig bij te blijven, ook al zing je een uur lang dezelfde noot. Zo ontwikkel je gewaar-zijn. De oefening brengt je in een meditatief bewustzijn én ontwikkelt zowel je stem als je gehoor.

Tot slot: het vroege tijdstip is een belangrijk ingrediënt van deze oefening. Een uitstapje naar de fysiologie om dat toe te lichten. ’s Ochtends vroeg, net uit bed, ben je nog meer verbonden met onbewuste lagen en kom je dus makkelijker in een meditatief bewustzijn. Je lichaam is misschien wat stijf, maar in je autonome zenuwstelsel – dat nauw verbonden is met je stem – is door de slaap met name het ‘ontspannende’ systeem actief.

Het autonome (of vegetatieve) zenuwstelsel controleert en coördineert alle ‘automatische’ functies van ons lichaam, zoals hartslag, spijsvertering of ademhaling. Het bestaat uit twee afzonderlijke systemen, de sympathicus en de parasympathicus. Deze vullen elkaar aan en zorgen voor evenwicht: als het ene deel actief is, is het andere in rust en omgekeerd. Grofweg kun je stellen dat de sympathicus zorgt voor onze ‘vecht-en-vlucht’-reacties, en dat de parasympathicus die compenseert. In ons jachtige bestaan is vrijwel altijd het sympathische systeem overactief – met allerlei spanningsklachten als gevolg. Wanneer je slaapt of rust overheerst de parasympatische activiteit, die maakt dat het lichaam zich kan herstellen. De ‘regelcentra’ van de parasympathicus bevinden zich in de hersenstam en in het heiligbeen.

De ‘ideale’ klank maken we in contact met een reflexmatig niveau, in ontspannen overgave. Onze hersenstam heeft dan de leiding. Onze cortex kijkt nog wel toe, maar controleert niet meer (zie: Het mysterie van de hersenstam). Door het vroege tijdstip schep je daarom gunstige omstandigheden om zo’n klank te laten gebeuren.

.

Het mysterie van de hersenstam

‘Waarschijnlijk bestaat levenskunst erin, dat het verstand, wetend waarnaar het zoekt, ruimte maakt voor het instinct, opdat dit vindt waar het niet naar zoekt.’ Zo beschrijft Tjeu van den Berk het centrale thema van zijn boek Het mysterie van de hersenschors.

De achterflap beschrijft het als volgt: ‘Als we de fysiologische basis van ons leven uit het oog verliezen, worden we schijnheilig en arrogant. Dan ontgaat ons de zin van alles. Ons verstand, gezeteld in de hersenschors, kan die zin wel blijven zoeken, maar steunend op eigen kracht zal ze die nooit vinden. Alleen onze instincten, gezeteld in de hersenstam, zouden die zin kunnen vinden, maar zullen die nooit bewust zoeken. Wijsheid is de onbewuste signalen van de hersenstam bewust weten te integreren in de hersenschors.’

Het is me nog steeds niet gelukt om dit boek een keer van voor naar achteren uit te lezen – het leest niet echt lekker weg. Toch beschouw ik het als een van de belangrijkste boeken in mijn boekenkast. Het is een intrigerend en inspirerend boek over de machtsstrijd tussen onze hersenstam (die onze basisfuncties regelt) en onze cortex (die een soort van rationele censuur uitoefent). Een worsteling uit het dagelijks leven, die ook in de klank yoga telkens weer zichtbaar – eigenlijk vooral hoorbaar – wordt.

De schrijver pleit voor meer aandacht voor onze basisfuncties (zoals slapen, dromen, eten, drinken, vrijen en ademhalen) – iets wat in zoveel levensbeschouwingen en spirituele bewegingen benadrukt wordt, maar dan vaak weer in zodanige regels en voorschriften wordt verpakt, dat het zijn doel direct weer voorbijschiet. Voor je het weet, zit je immers weer in een of andere corticale kramp…

Ter illustratie een stuk uit het boek [p 126 en 132 ev]:

‘Wat is aandacht? Zij is een waarnemen zonder een oogpunt van selectie, zonder inperkende categorieën, zonder bedoelingen van consumeren of produceren. Zij heeft alles te maken met een niet vooringenomen kijk op de werkelijkheid. Aandacht IS dan ook iets heel anders dan concentratie. Bij concentratie richt je je cortex op één bepaald punt. Het gaat dan om dit en niet om dat. Bij concentratie speelt steeds controle mee. Als je gedachten afgeleid worden, sleep je ze er weer bij. Concentratie leidt het denken van het ene punt naar het andere. Bij concentratie begeef je je letterlijk naar het middelpunt van de cirkel, bij aandacht echter gaat het om de cirkelende beweging zelf. Het gaat om een cirkel, waarvan, volgens de klassieke uitspraak van Empedocles het middelpunt overal en de omtrek nergens is. Bij aandacht is er geen centrum meer dat zegt: ik moet aandacht schenken. Je centreert je energie niet, je laat hem juist vloeien.

Weerstandsloos gewaarzijn
In een gebeurtenis die de communicatiedeskundige Watzlawick overkwam, komen we op het spoor van weer een andere karakteristiek van aandacht. Hij vertelt dat hij, na een lezing gegeven te hebben in een badplaats, wat gewandeld had op de boulevard en op een bank had plaats genomen, waarvandaan hij een prachtig uitzicht had over de zee. Opeens hoorde hij achter zich iemand tegen een conservenblikje aan schoppen. Het blikje rinkelde over de tegels en het lawaai hield maar niet op. Het stoorde hem en langzamerhand begon hij er zich mateloos aan te irriteren. In een plotselinge opwelling van boosheid draaide hij zich om, teneinde de blikjesschopper te verstaan te geven hiermee op te houden. Tot zijn stomme verbazing merkte hij toen dat een grote hond uitgelaten bezig was met een blikje te spelen. Het beest holde het achterna, sloeg het dan weer met zijn poot weg, enzovoort. Ineens was alle weerstand weg bij hem, hij draaide zich om, keek weer uit naar de zee, en het geluid van het blikje maakte deel uit van zijn aandachtsvolle houding. Het klonk hem als muziek in de oren. De afzondering tussen hem en het ‘lawaai’ was opgeheven. Waar je je als waarnemer niet afzondert van het waargenomene, daar is aandacht. Dat kan zijn in spel en werk, in rust en beweging, alleen en met anderen. Als je cortex zich bewust is van iets, bijvoorbeeld door bezig te zijn met het luisteren naar muziek, dan luister je al niet meer. Dan heb je je afgezonderd.

De schrijver Daudet beschrijft dat hij als kind neerknielde bij een geliefde dode. Hij was echter niet in staat tot werkelijke droefheid omdat hij zichzelf tevens in de ogen van de omstanders zag neerknielen. Hij kon dit theatrale gevoel niet van zich afzetten. Hij spreekt over de ‘homo duplex’ in ons! De aandachtige mens is juist een voorbeeld van eenvoud, zonder dat hij dat beseft overigens! Ieder mens kent bij tijden deze momenten. Het is alleen jammer dat we ze eerder aanvoelen als uitzonderlijk, als een toegift, dan als ons dagelijks voedsel. De werkelijkheid kunnen gadeslaan, laten voor wat zij is, is natuurlijk soms ook uiterst moeilijk. Je moet een situatie in het hier en nu onder ogen durven zien, je moet de dingen laten rijpen, bloeien en rotten. We willen steeds ingrijpen. De mooie dingen willen we bewaren en de slechte verdringen. We willen het licht grijpen zonder de duisternis. Dit brengt onophoudelijk conflicten met zich mee. Vol aandacht in het leven staan, heft de schaduw van dat leven niet op, maar wil zeggen: kunnen leven zonder weerstand te bieden aan de schaduwkanten ervan en zonder hebberig te zijn ten aanzien van de zonnige kanten. Aandachtig leven wil zeggen: de polaire spanning intact laten, je daaraan overgeven.
Een voorbeeld vanuit mijn eigen werk. Ik werk met mensen. Ik merk dan telkens weer, dat, wanneer ik ‘conflictloos’ weet te luisteren naar dat ‘lawaai’, wanneer ik uitspraken niet als persoonlijk ‘kwetsend’ of ‘lovend’ registreer en mij niet afzonder van het waargenomene, bijeenkomsten uitstekend verlopen.

In de gestalttherapie staat aandacht centraal. Het is daar het voornaamste instrument om veranderingsprocessen op gang te brengen. De grondlegger van deze therapie, Perls, gebruikte voor dit type bewustzijn de term ‘awareness’. De meeste mensen zijn wel ‘awake but not aware’! Lambrechts vertaalt dit Engelse woord met’ gewaarzijn’, een prachtige omschrijving van ‘aandacht’. Het gaat daarbij, schrijft hij, om een horen zien en voelen van wat is, om die directe ervaring die denken en weten achterwege laat, om een verbinding tussen ‘ontvankelijk wedervaren’ en ‘actief zoeken’. ‘Ontvankelijk wedervaren’ en ‘actief zoeken’; tussen deze twee polen diende juist de jongen hierboven zijn weg te vinden.
Bij ‘gewaarzijn’ gaat het volgens Lambrechts om ‘leeg zijn’, en hij verwijst daarbij naar de beroemde elfde paragraaf uit de Tau-Te-Tsjing, één van de meest diepzinnige, spirituele geschriften van de mensheid.

‘Al verenigt men dertig spaken in één naaf, in wat er niet is, ligt de bruikbaarheid van de wagen. Al wordt leem gevormd tot vaatwerk, in wat er niet is, ligt de bruikbaarheid van het vaatwerk. Al worden deuren en vensters uitgehakt om een huis te maken, in wat er niet is, ligt de bruikbaarheid van het huis. Daarom zijn voordeel doende met wat er is, maakt men gebruik van wat er niet is.’

Het gaat uiteindelijk om aandacht voor de ‘holle naaf’, het ‘lege vaatwerk’; het gaat hierboven om ‘die stilte in de hersenschors’. Lambrechts geeft het volgende commentaar op de Chinese tekst. ‘Die leegte laat het gewaarzijn toe te stromen zoals de holte de klok laat bonzen of de trommel roffelen: de energie die we ‘leven’ noemen, stroomt ongehinderd. Ze is de vervullende leegte. Het deel van ons daarentegen dat bang is van die leegte, houdt ons gewaarzijn gevangen door drukdoenerij, gepraat, gepieker, machts- en seksspelletjes, emotionele hoogten en laagten… Vandaar dat toelaten voorwaarde is om te kunnen loslaten. [Dat is letterlijk bij Watzlawick het geval].’

Voor wie meer wil lezen de praktische info:

Het mysterie van de hersenstam. Over basisfuncties, psychosomatiek en spiritualiteit.
door Tjeu Van Den Berk
Verschenen in 2001 bij uitgeverij Meinema Pelckmans, Zoetermeer
ISBN 90 211 3858 1

.