Luistermoeheid

Op het schermpje van je mobiel zie je nauwelijks verschil tussen een foto van twee of van tien megapixels. Maar op je computerscherm, en zéker op papier, zie je het maar al te goed. Voor geluid geldt hetzelfde.

Jaren geleden, toen gigabytes harde schijf nog veel duurder waren, werd een compressiemethode voor muziekbestanden ontwikkeld: het mp3-formaat. Schijnbaar ‘zonder hoorbare verliezen’ kon de bestandsgrootte van muziekbestanden worden verkleind tot ongeveer één tiende van de originele grootte. Signalen die zachter waren dan een bepaald niveau werden weggefilterd, net als bepaalde frequentiegebieden, die als onbelangrijk werden beschouwd.

Nog steeds wordt er gediscussieerd over de vraag of je het kwaliteitsverschil nu kunt horen of niet. Als je een cd hebt geript naar mp3-formaat, en je luistert op een redelijk goede installatie naar allebei de versies, dan zul je waarschijnlijk inderdaad geen waarneembare verschillen in de muziek kunnen aanwijzen. Wel zul je misschien horen dat het wat vlakker of ’saaier’ klinkt. Ook ervaar je vaak een verschil in ruimtelijkheid. En misschien merk je iets van een verschil in inspanning (of juist ontspanning).

Je zou de compressie kunnen vergelijken met een tekst waar alle klinkers uit zijn weggelaten. Zo’n tekst blijken we nog prima te kunnen lezen. Maar omdat het soms niet meevalt om de woorden te onderscheiden, vraagt het wel veel meer inspanning.

Zo werkt het ook met geluid: ook al zijn wij onszelf soms niet of maar gedeeltelijk bewust van de weggelaten informatie, onze hersenen luisteren op een andere manier. Onze oren registreren de onderliggende frequenties en onze hersenen verwachten een bepaalde samenhang in de informatie die ze zo ontvangen. Je hersenen merken de ‘gaten’ in de weergave dus wel degelijk op. Net als bij binaural beats gaan ze de ontbrekende frequenties invullen. En dat veroorzaakt luistermoeheid: omdat onze hersenen het zo vreselijk druk hebben met het gaten vullen, is luisteren niet meer zo ontspannend als het vroeger was.

Bovendien bevat gecomprimeerde digitale muziek niet of nauwelijks hoogfrequente informatie. Om dat te ‘compenseren’ is het geluid zo bewerkt dat het scheller klinkt. Ons oor en ons brein registreren zulke vervorming en ze missen de hoge frequenties. Die zijn juist het voedende element in geluid, ontdekte de Franse KNO-arts Tomatis. Ook dat is een oorzaak voor luistermoeheid.

Experts wijzen op nog een andere reden, die overigens ook geldt voor de ‘gewone’ cd’s van de laatste jaren: muziek wordt steeds ‘luider’ geproduceerd, met steeds minder dynamiek. En zo’n constante hoge geluidsdruk is niet alleen vermoeiend, ook het risico op permanente gehoorschade is daardoor groter.

Inmiddels lijkt er langzaam iets te veranderen. “Vijftien jaar lang gebeurt er niets”, schrijft mastering engineer Sander van der Heide op zijn weblog. “En opeens zit je twee keer in één week met collega-mastering engineers in een forum over het ‘grote probleem’ te praten. Eindelijk wordt men zich bewust dat de gemiddelde luisteraar moe wordt van de muziek van tegenwoordig, luistermoe.”

 

De sterkte van compressie wordt aangegeven door de ‘bitrate’ van het bestand. Een cd heeft een bitrate van 1440 kbps (kilobits per seconde). Mp3-bestanden hebben bitrates tussen de 128 en 320 kbps. Nu zelfs terabytes aan opslagcapaciteit al heel betaalbaar zijn, verliest het mp3-formaat zijn voordelen – alleen voor draagbare spelers speelt het nog een rol. Inmiddels zijn er verschillende methoden ontwikkeld om een audiobestand kleiner te maken zonder dat er informatie verloren gaat. Bijvoorbeeld FLAC is zo’n ‘lossless’ formaat. Ook in Windows Mediaplayer kun je een cd rippen in een formaat zonder kwaliteitsverlies.

.

Alles op het spel

“Het verwerven van heelheid vereist
dat men zijn hele wezen op het spel zet,
en niets minder dan dat.

Op gemakkelijker voorwaarden kan het niet,
vervangende methoden zijn er niet,
compromissen zijn niet mogelijk.”

 

Carl Gustav Jung

.

Sanhita Nandi zingt raga Sarasvati

Op zoek naar een opname van raga Sarasvati kwam ik haar tegen op internet: Sanhita Nandi, een Indiase zangeres die zingt in de khayal-stijl. Dat is een modernere, wat lichtere stijl dan dhrupad, waarin ook het harmonium gebruikt wordt als begeleidingsinstrument.

Sanhita heeft een prachtige diepe, resonante stem. Op haar website zingt ze onder meer raga Sarasvati. Ook op YouTube zijn wat filmpjes van haar te vinden.

Sanhita is opgeleid in de traditie van de Kirana Gharana, dat is de school waar bijvoorbeeld ook Pandit Bhimsen Joshi deel van uitmaakt. De stijl van de Kirana-school kenmerkt zich door een laag tempo, waarin veel nadruk gelegd wordt op de individuele noten. “The individual swaras (notes) of the Raga are considered not just random points in the scale but independent realms of music capable of horizontal expansion”, zegt Wikipedia. Zingen ‘in de breedte’ dus – en dat is wat mij zo aanspreekt in Sanhita’s stem. Het is bovendien herkenbaar: bij klankyoga ben je bezig om het klankspectrum van je stem te vergroten én te verbreden (zie Yoga ín klank).

.

Concert Ustad Zia Fariduddin

.

Gehoorschade door antibiotica

Ernstig gehoorverlies is een van de bijwerkingen van bepaalde antibiotica. Deze aminoglycoside antibiotica worden veelvuldig toegepast vanwege hun grote effectiviteit, brede werkingsspectrum en lage kosten. Zelf ken ik in mijn directe omgeving twee mensen die na het slikken van antibiotica van de ene op de andere dag bijna volledig doof werden aan een of beide oren. Voldoende aanleiding om me er eens in te verdiepen. Wat speurwerk op internet levert de volgende informatie op.

Ototoxiciteit
Al heel lang is bekend dat een aantal chemische stoffen, waaronder geneesmiddelen, de functies van het binnenoor in meer of mindere mate aantasten. De stoffen die deze beschadiging veroorzaken worden ototoxisch genoemd. Ze kunnen zowel het gehoor als het evenwicht aantasten.
Bekende voorbeelden van ototoxische stoffen zijn kinine (vroeger veel gebruikt bij behandeling van malaria), streptomycine (voor de behandeling van tuberculose) en acetylsalicylzuur (‘aspirine’).

Onherstelbare schade
De grootste ototoxiciteit hebben aminoglycosiden en cytostatica. De gehoorschade die ze veroorzaken, is bovendien in de meeste gevallen definitief.
Bekende aminoglycosiden zijn streptomycine, gentamicine (het meest toegepast), neomycine en tobramycine. Ze verschillen onderling sterk in ototoxiciteit en de mate van ototoxiciteit hangt onder meer af van het protocol van toediening.
Cisplatine is het oudste cytostaticum en wordt beschouwd als een effectief middel bij de bestrijding van diverse typen tumoren. Helaas is het sterk toxisch voor het gehoororgaan en het evenwichtsorgaan. De toxiciteit is overigens het hoogst voor de nieren.

Acuut of geleidelijk gehoorverlies
Bij een behandeling met aminoglycosiden kan een acute vermindering van het gehoor optreden. In sommige gevallen kan het gehoor herstellen (bij lage doseringen, afwezigheid van andere behandelingen en bij voldoende nierfunctie). De chronische ototoxiciteit is echter veel bedreigender. Het gehoorverlies kan zich pas laat manifesteren en kan tot een jaar na de behandeling verergeren.
De ototoxische effecten kondigen zich vaak aan in de vorm van tinnitus (een hoog piepend of fluitend geluid ) in beide oren. Als eerste treedt een vermindering van het gehoor op voor frequenties hoger dan 8000 Hz, die door de patiënt vaak niet wordt opgemerkt. Na verloop van tijd worden ook de lagere frequenties (blijvend) aangedaan.

Schade beperken
De schade is vaak te beperken door de keuze voor een minder ototoxische variant of een goede combinatie van stoffen en door een spreiding van de toediening over de tijd. Een hoge beginconcentratie, een hoge (cumulatieve) dosis en een gelijktijdige toediening van aminoglycosiden en diuretica (urineafdrijvende middelen) vergroten het risico.

Andere ototoxische stoffen
Net als kinine kunnen alcohol, tabak (nicotine) en cafeïne bij beperkte doses tot een gering en reversibel gehoorverlies leiden. Van geneesmiddelen zoals hydrocortison (in oordruppels), antidepressiva (imipramine) en bètablokkers (propranolol) zijn bij langdurig gebruik eveneens ototoxische bijwerkingen gemeld (tinnitus), maar die zijn van een duidelijk geringer omvang dan die in de hiervoor beschreven categorieën en de klachten verdwijnen na het beëindigen van het gebruik.
Ook sommige organische oplosmiddelen, met name tolueen en ethylbenzeen, blijken niet alleen de ogen en de keel te irriteren, maar ook gehoorschade te veroorzaken. Er zijn aanwijzingen dat een lawaaiige omgeving het ototoxische effect van deze stoffen versterkt.

.