Goed nieuws voor bezitters van een iPod Touch of een iPhone: er is nu ook een tampoera-app.

Een disclaimer vooraf: er gaat niets boven de resonantie van levende tampoera’s. Bij de ingeblikte exemplaren kunnen de klanken nu eenmaal niet live op elkaar reageren en met elkaar vermengen. Maar dit is, of liever gezegd, dit zijn de beste elektronische tampoera’s die ik ken. Je krijgt er in deze applicatie namelijk twee, die je afzonderlijk kunt stemmen en instellen.

Niet alleen is de gesampelde klank heel levensecht, je hebt in dit programma meer instelmogelijkheden dan ik tot nu toe gezien heb. Je kunt elke grondtoon kiezen, en die daarna ook nog fijnstemmen. Het tempo waarmee de snaren gespeeld worden, is instelbaar. De eerste snaar van elke tampoera kun je niet alleen op Pa, Ma of Ni zetten, maar zelfs op iedere gewenste toonhoogte. De stemming, het volume en de plaatsing van allebei de instrumenten kun je afzonderlijk regelen – je kunt dus een tampoera in Pa van links en eentje met Ni van rechts laten komen.

Tenslotte kun je zo’n specifieke instelling opslaan, zodat je hem de volgende keer direct opnieuw kunt gebruiken.

iTanpura kost €11,99 – voor een Apple-app is dat niet goedkoop (maar in vergelijking met zo’n blikken kastje natuurlijk wel). Om het programma eerst te proberen, is er ook een gratis Lite-versie met dezelfde mogelijkheden. In de Lite-versie stopt het geluid echter na 30 seconden.

Altijd twee tampoera’s op zak, waar je ook bent – dat klinkt natuurlijk wel heel erg aantrekkelijk! Dan verzoen ik me onderweg maar even met het fenomeen van de ingeblikte nep-tampoera. Als ik thuis maar weer lekker kan spelen met de boventonen..

Meer informatie vind je op http://www.upasani.org/home/iTanpura.html

Mensen vinden het plezieriger om te luisteren naar klanken die veel (zeer) hoge frequenties bevatten. Japanse wetenschappers ontdekten dat bij het luisteren naar zulke klanken verschillende diepere hersenlagen worden geactiveerd. Ook produceerde het brein van de luisteraars meer ‘meditatieve’ alfa-golven, die zorgen voor een ontspannen en alert bewustzijn.

Met onze oren horen we die hoge frequenties niet: ons gehoor heeft een bereik tot zo’n 20.000 Hz. Al lang is bekend dat natuurgeluiden heel veel hoge frequenties bevatten, tot soms zelfs meer dan 100.000 Hz. Omdat we al sinds mensenheugenis tussen zulke omgevingsgeluiden hebben geleefd, mag je verwachten dat we een of andere fysiologische gevoeligheid voor de hogere frequenties hebben ontwikkeld, redeneerde het Japanse onderzoeksteam.

De onderzoekers lieten hun proefpersonen luisteren naar Balinese gamelan-muziek die bekend staat om de rijkdom aan voortdurend wisselende boventonen – klanken met veel ‘Brillanz’, zeggen ze in Duitsland.

Als de proefpersonen alleen de ‘onhoorbare’ hoge frequenties kregen aangeboden, namen ze niets waar en reageerde hun brein ook niet. Het ‘hypersonisch effect’, zoals de onderzoekers het noemen, treedt alleen op bij de combinatie van de lage en hoge frequenties. “Het lijkt alsof de lagere frequenties fungeren als een informatiedrager voor de hoge frequenties”, schrijven de onderzoekers.

De gemeten hersenactiviteit laat zien dat zulke complexe, rijke klanken niet alleen door ons auditieve systeem verwerkt worden, maar via een andere weg inwerken op ons zenuwstelsel. Er ontstaat een grotere activiteit in evolutionair oude delen van de hersenen, zoals de thalamus, die als een soort schakelstation tussen verschillende hersengebieden fungeert, en de hersenstam.

Het onderzoek bevestigt de stelling van de Franse KNO-arts Tomatis: door hoge frequenties wordt je brein ‘opgeladen’. Hij stelde vast dat mensen met depressieve klachten vaak een verminderd gehoor hebben voor hoge frequenties. Hij laat mensen therapeutisch luisteren naar speciaal gefilterde opnames van gregoriaanse zang en muziek van Mozart.

Het geluid van ruisende bomen, zingende vogels en klotsend water heeft dus een heilzame werking op ons. Je moet alleen wel echt naar buiten – een cd met natuurgeluiden mist waarschijnlijk juist de werkzame frequenties. Op cd’s en in andere digitale bestandsformaten wordt vaak ruimte bespaard door alle frequenties boven zo’n 15.000 Hz weg te filteren.

In donkere wintermaanden kun je ook thuis aan de slag. Tampoera’s zijn speciaal ontworpen om zoveel mogelijk Brillanz te produceren: je hoort hele melodieën boven de grondtonen uitwaaieren. En ook bijvoorbeeld rainsticks en ocean drums bevatten veel hoge frequenties.

Bron: “Inaudible High-Frequency Sounds Affect Brain Activity: Hypersonic Effect” door Tsutomu Oohashi et al. (Journal of Neurophysiology 83, 2000)

Wil je er meer over weten? Je kunt het hele artikel vinden op internet

.

‘The intuitive mind is a sacred gift
and the rational mind is a faithful servant.
We have created a society that honors the servant,
and has forgotten the gift.’

Albert Einstein

Een zo ruimtelijk en realistisch mogelijk geluidsbeeld – dat is het ideaalbeeld van opnametechnici. Met Surround Sound of een 360 graden bioscoopgeluid weten ze ons te imponeren. Toch is het nooit helemaal ‘levensecht’. Dat komt vooral omdat onze oren zich niet zo makkelijk laten bedriegen: ze hebben immers het vermogen om heel precies de bron van een geluid te lokaliseren, in drie dimensies.

In de jaren tachtig kwam de Argentijn Hugo Zuccarelli met een opnametechniek die hij ‘holophonic sound’ noemde. Hij zegt dat de techniek gebaseerd is op de principes van het hologram, een speciale manier om laserlicht zo te projecteren dat een levensecht beeld ontstaat. Zoals een hologram een driedimensionaal beeld laat zien, zo laat ‘holophonic sound’ een driedimensionaal geluid horen. Daarbij maakt Zuccarelli naar eigen zeggen gebruik van de otoakoestische emissies van het oor.

Wat hij nu precies doet, heeft hij nooit willen onthullen. De weinige dingen die hij over zijn aanpak gepubliceerd heeft, zijn controversieel. Zijn theorie dat ons oor geluid lokaliseert via de otoakoestische emissies is volstrekte onzin, stellen allerlei deskundigen.

Ondertussen zijn de opnames wel verbluffend realistisch. Zo realistisch dat sommige luisteraars claimen dat ze zwavel ruiken bij het luisteren naar een holophonische opname waarin een lucifer wordt aangestoken.
Onderzoekers rapporteren dat deze opnames ook andere zintuiglijke sensaties in het brein van de luisteraar lijken te prikkelen. Zo zeggen sommige slechthorende luisteraars Holophonic Sounds te kunnen ‘horen’ – wellicht omdat het hun brein langs andere wegen stimuleert.

De opnametechniek is onder meer gebruikt door Michael Jackson (op zijn album ‘Bad’), Pink Floyd (‘The Final Cut’) en Psychic TV (‘Dreams less sweet’).

Een van de meest verbluffende voorbeelden die ik gehoord heb, is Haircut.

Om het effect goed te ervaren, moet je via een koptelefoon luisteren. De opname duurt enkele minuten. Het begin is nog niet zo spannend, maar halverwege wordt het echt fascinerend. Laat me weten of jij ook naar links keek!

Meer opnames kun je horen via de officiele website van Hugo Zuccarelli.

.

To see the world in a grain of sand

And heaven in a wild flower

Hold infinity in the palm of your hand

And eternity in an hour

William Blake, Auguries of Innocence

Foto: zandkorrels uit Hawaii, gefotografeerd door Gary Greenberg.
Op zijn website Sandgrains vind je nog meer fascinerende foto’s van zandkorrels, bloemen, voedsel en andere microscopische wondertjes.

.

Op het schermpje van je mobiel zie je nauwelijks verschil tussen een foto van twee of van tien megapixels. Maar op je computerscherm, en zéker op papier, zie je het maar al te goed. Voor geluid geldt hetzelfde.

Jaren geleden, toen gigabytes harde schijf nog veel duurder waren, werd een compressiemethode voor muziekbestanden ontwikkeld: het mp3-formaat. Schijnbaar ‘zonder hoorbare verliezen’ kon de bestandsgrootte van muziekbestanden worden verkleind tot ongeveer één tiende van de originele grootte. Signalen die zachter waren dan een bepaald niveau werden weggefilterd, net als bepaalde frequentiegebieden, die als onbelangrijk werden beschouwd.

Nog steeds wordt er gediscussieerd over de vraag of je het kwaliteitsverschil nu kunt horen of niet. Als je een cd hebt geript naar mp3-formaat, en je luistert op een redelijk goede installatie naar allebei de versies, dan zul je waarschijnlijk inderdaad geen waarneembare verschillen in de muziek kunnen aanwijzen. Wel zul je misschien horen dat het wat vlakker of ’saaier’ klinkt. Ook ervaar je vaak een verschil in ruimtelijkheid. En misschien merk je iets van een verschil in inspanning (of juist ontspanning).

Je zou de compressie kunnen vergelijken met een tekst waar alle klinkers uit zijn weggelaten. Zo’n tekst blijken we nog prima te kunnen lezen. Maar omdat het soms niet meevalt om de woorden te onderscheiden, vraagt het wel veel meer inspanning.

Zo werkt het ook met geluid: ook al zijn wij onszelf soms niet of maar gedeeltelijk bewust van de weggelaten informatie, onze hersenen luisteren op een andere manier. Onze oren registreren de onderliggende frequenties en onze hersenen verwachten een bepaalde samenhang in de informatie die ze zo ontvangen. Je hersenen merken de ‘gaten’ in de weergave dus wel degelijk op. Net als bij binaural beats gaan ze de ontbrekende frequenties invullen. En dat veroorzaakt luistermoeheid: omdat onze hersenen het zo vreselijk druk hebben met het gaten vullen, is luisteren niet meer zo ontspannend als het vroeger was.

Bovendien bevat gecomprimeerde digitale muziek niet of nauwelijks hoogfrequente informatie. Om dat te ‘compenseren’ is het geluid zo bewerkt dat het scheller klinkt. Ons oor en ons brein registreren zulke vervorming en ze missen de hoge frequenties. Die zijn juist het voedende element in geluid, ontdekte de Franse KNO-arts Tomatis. Ook dat is een oorzaak voor luistermoeheid.

Experts wijzen op nog een andere reden, die overigens ook geldt voor de ‘gewone’ cd’s van de laatste jaren: muziek wordt steeds ‘luider’ geproduceerd, met steeds minder dynamiek. En zo’n constante hoge geluidsdruk is niet alleen vermoeiend, ook het risico op permanente gehoorschade is daardoor groter.

Inmiddels lijkt er langzaam iets te veranderen. “Vijftien jaar lang gebeurt er niets”, schrijft mastering engineer Sander van der Heide op zijn weblog. “En opeens zit je twee keer in één week met collega-mastering engineers in een forum over het ‘grote probleem’ te praten. Eindelijk wordt men zich bewust dat de gemiddelde luisteraar moe wordt van de muziek van tegenwoordig, luistermoe.”

De sterkte van compressie wordt aangegeven door de ‘bitrate’ van het bestand. Een cd heeft een bitrate van 1440 kbps (kilobits per seconde). Mp3-bestanden hebben bitrates tussen de 128 en 320 kbps. Nu zelfs terabytes aan opslagcapaciteit al heel betaalbaar zijn, verliest het mp3-formaat zijn voordelen – alleen voor draagbare spelers speelt het nog een rol. Inmiddels zijn er verschillende methoden ontwikkeld om een audiobestand kleiner te maken zonder dat er informatie verloren gaat. Bijvoorbeeld FLAC is zo’n ‘lossless’ formaat. Ook in Windows Mediaplayer kun je een cd rippen in een formaat zonder kwaliteitsverlies.

.

“Het verwerven van heelheid vereist
dat men zijn hele wezen op het spel zet,
en niets minder dan dat.

Op gemakkelijker voorwaarden kan het niet,
vervangende methoden zijn er niet,
compromissen zijn niet mogelijk.”

Carl Gustav Jung

.

Op zoek naar een opname van raga Sarasvati kwam ik haar tegen op internet: Sanhita Nandi, een Indiase zangeres die zingt in de khayal-stijl. Dat is een modernere, wat lichtere stijl dan dhrupad, waarin ook het harmonium gebruikt wordt als begeleidingsinstrument.

Sanhita heeft een prachtige diepe, resonante stem. Op haar website zingt ze onder meer raga Sarasvati. Ook op YouTube zijn wat filmpjes van haar te vinden.

Sanhita is opgeleid in de traditie van de Kirana Gharana, dat is de school waar bijvoorbeeld ook Pandit Bhimsen Joshi deel van uitmaakt. De stijl van de Kirana-school kenmerkt zich door een laag tempo, waarin veel nadruk gelegd wordt op de individuele noten. “The individual swaras (notes) of the Raga are considered not just random points in the scale but independent realms of music capable of horizontal expansion”, zegt Wikipedia. Zingen ‘in de breedte’ dus – en dat is wat mij zo aanspreekt in Sanhita’s stem. Het is bovendien herkenbaar: bij klankyoga ben je bezig om het klankspectrum van je stem te vergroten én te verbreden (zie Yoga ín klank).

.

.

Ernstig gehoorverlies is een van de bijwerkingen van bepaalde antibiotica. Deze aminoglycoside antibiotica worden veelvuldig toegepast vanwege hun grote effectiviteit, brede werkingsspectrum en lage kosten. Zelf ken ik in mijn directe omgeving twee mensen die na het slikken van antibiotica van de ene op de andere dag bijna volledig doof werden aan een of beide oren. Voldoende aanleiding om me er eens in te verdiepen. Wat speurwerk op internet levert de volgende informatie op.

Ototoxiciteit
Al heel lang is bekend dat een aantal chemische stoffen, waaronder geneesmiddelen, de functies van het binnenoor in meer of mindere mate aantasten. De stoffen die deze beschadiging veroorzaken worden ototoxisch genoemd. Ze kunnen zowel het gehoor als het evenwicht aantasten.
Bekende voorbeelden van ototoxische stoffen zijn kinine (vroeger veel gebruikt bij behandeling van malaria), streptomycine (voor de behandeling van tuberculose) en acetylsalicylzuur (‘aspirine’).

Onherstelbare schade
De grootste ototoxiciteit hebben aminoglycosiden en cytostatica. De gehoorschade die ze veroorzaken, is bovendien in de meeste gevallen definitief.
Bekende aminoglycosiden zijn streptomycine, gentamicine (het meest toegepast), neomycine en tobramycine. Ze verschillen onderling sterk in ototoxiciteit en de mate van ototoxiciteit hangt onder meer af van het protocol van toediening.
Cisplatine is het oudste cytostaticum en wordt beschouwd als een effectief middel bij de bestrijding van diverse typen tumoren. Helaas is het sterk toxisch voor het gehoororgaan en het evenwichtsorgaan. De toxiciteit is overigens het hoogst voor de nieren.

Acuut of geleidelijk gehoorverlies
Bij een behandeling met aminoglycosiden kan een acute vermindering van het gehoor optreden. In sommige gevallen kan het gehoor herstellen (bij lage doseringen, afwezigheid van andere behandelingen en bij voldoende nierfunctie). De chronische ototoxiciteit is echter veel bedreigender. Het gehoorverlies kan zich pas laat manifesteren en kan tot een jaar na de behandeling verergeren.
De ototoxische effecten kondigen zich vaak aan in de vorm van tinnitus (een hoog piepend of fluitend geluid ) in beide oren. Als eerste treedt een vermindering van het gehoor op voor frequenties hoger dan 8000 Hz, die door de patiënt vaak niet wordt opgemerkt. Na verloop van tijd worden ook de lagere frequenties (blijvend) aangedaan.

Schade beperken
De schade is vaak te beperken door de keuze voor een minder ototoxische variant of een goede combinatie van stoffen en door een spreiding van de toediening over de tijd. Een hoge beginconcentratie, een hoge (cumulatieve) dosis en een gelijktijdige toediening van aminoglycosiden en diuretica (urineafdrijvende middelen) vergroten het risico.

Andere ototoxische stoffen
Net als kinine kunnen alcohol, tabak (nicotine) en cafeïne bij beperkte doses tot een gering en reversibel gehoorverlies leiden. Van geneesmiddelen zoals hydrocortison (in oordruppels), antidepressiva (imipramine) en bètablokkers (propranolol) zijn bij langdurig gebruik eveneens ototoxische bijwerkingen gemeld (tinnitus), maar die zijn van een duidelijk geringer omvang dan die in de hiervoor beschreven categorieën en de klachten verdwijnen na het beëindigen van het gebruik.
Ook sommige organische oplosmiddelen, met name tolueen en ethylbenzeen, blijken niet alleen de ogen en de keel te irriteren, maar ook gehoorschade te veroorzaken. Er zijn aanwijzingen dat een lawaaiige omgeving het ototoxische effect van deze stoffen versterkt.

.