iTanpura

Goed nieuws voor bezitters van een iPod Touch of een iPhone: er is nu ook een tampoera-app.

Een disclaimer vooraf: er gaat niets boven de resonantie van levende tampoera’s. Bij de ingeblikte exemplaren kunnen de klanken nu eenmaal niet live op elkaar reageren en met elkaar vermengen. Maar dit is, of liever gezegd, dit zijn de beste elektronische tampoera’s die ik ken. Je krijgt er in deze applicatie namelijk twee, die je afzonderlijk kunt stemmen en instellen.

Niet alleen is de gesampelde klank heel levensecht, je hebt in dit programma meer instelmogelijkheden dan ik tot nu toe gezien heb. Je kunt elke grondtoon kiezen, en die daarna ook nog fijnstemmen. Het tempo waarmee de snaren gespeeld worden, is instelbaar. De eerste snaar van elke tampoera kun je niet alleen op Pa, Ma of Ni zetten, maar zelfs op iedere gewenste toonhoogte. De stemming, het volume en de plaatsing van allebei de instrumenten kun je afzonderlijk regelen – je kunt dus een tampoera in Pa van links en eentje met Ni van rechts laten komen.

Tenslotte kun je zo’n specifieke instelling opslaan, zodat je hem de volgende keer direct opnieuw kunt gebruiken.

iTanpura kost €11,99 – voor een Apple-app is dat niet goedkoop (maar in vergelijking met zo’n blikken kastje natuurlijk wel). Om het programma eerst te proberen, is er ook een gratis Lite-versie met dezelfde mogelijkheden. In de Lite-versie stopt het geluid echter na 30 seconden.

Altijd twee tampoera’s op zak, waar je ook bent – dat klinkt natuurlijk wel heel erg aantrekkelijk! Dan verzoen ik me onderweg maar even met het fenomeen van de ingeblikte nep-tampoera. Als ik thuis maar weer lekker kan spelen met de boventonen..

Meer informatie vind je op http://www.upasani.org/home/iTanpura.html

Hoge frequenties activeren je brein

Mensen vinden het plezieriger om te luisteren naar klanken die veel (zeer) hoge frequenties bevatten. Japanse wetenschappers ontdekten dat bij het luisteren naar zulke klanken verschillende diepere hersenlagen worden geactiveerd. Ook produceerde het brein van de luisteraars meer ‘meditatieve’ alfa-golven, die zorgen voor een ontspannen en alert bewustzijn.

Met onze oren horen we die hoge frequenties niet: ons gehoor heeft een bereik tot zo’n 20.000 Hz. Al lang is bekend dat natuurgeluiden heel veel hoge frequenties bevatten, tot soms zelfs meer dan 100.000 Hz. Omdat we al sinds mensenheugenis tussen zulke omgevingsgeluiden hebben geleefd, mag je verwachten dat we een of andere fysiologische gevoeligheid voor de hogere frequenties hebben ontwikkeld, redeneerde het Japanse onderzoeksteam.

De onderzoekers lieten hun proefpersonen luisteren naar Balinese gamelan-muziek die bekend staat om de rijkdom aan voortdurend wisselende boventonen – klanken met veel ‘Brillanz’, zeggen ze in Duitsland.

Als de proefpersonen alleen de ‘onhoorbare’ hoge frequenties kregen aangeboden, namen ze niets waar en reageerde hun brein ook niet. Het ‘hypersonisch effect’, zoals de onderzoekers het noemen, treedt alleen op bij de combinatie van de lage en hoge frequenties. “Het lijkt alsof de lagere frequenties fungeren als een informatiedrager voor de hoge frequenties”, schrijven de onderzoekers.

De gemeten hersenactiviteit laat zien dat zulke complexe, rijke klanken niet alleen door ons auditieve systeem verwerkt worden, maar via een andere weg inwerken op ons zenuwstelsel. Er ontstaat een grotere activiteit in evolutionair oude delen van de hersenen, zoals de thalamus, die als een soort schakelstation tussen verschillende hersengebieden fungeert, en de hersenstam.

Het onderzoek bevestigt de stelling van de Franse KNO-arts Tomatis: door hoge frequenties wordt je brein ‘opgeladen’. Hij stelde vast dat mensen met depressieve klachten vaak een verminderd gehoor hebben voor hoge frequenties. Hij laat mensen therapeutisch luisteren naar speciaal gefilterde opnames van gregoriaanse zang en muziek van Mozart.

Het geluid van ruisende bomen, zingende vogels en klotsend water heeft dus een heilzame werking op ons. Je moet alleen wel echt naar buiten – een cd met natuurgeluiden mist waarschijnlijk juist de werkzame frequenties. Op cd’s en in andere digitale bestandsformaten wordt vaak ruimte bespaard door alle frequenties boven zo’n 15.000 Hz weg te filteren.

In donkere wintermaanden kun je ook thuis aan de slag. Tampoera’s zijn speciaal ontworpen om zoveel mogelijk Brillanz te produceren: je hoort hele melodieën boven de grondtonen uitwaaieren. En ook bijvoorbeeld rainsticks en ocean drums bevatten veel hoge frequenties.

Bron: “Inaudible High-Frequency Sounds Affect Brain Activity: Hypersonic Effect” door Tsutomu Oohashi et al. (Journal of Neurophysiology 83, 2000)

Wil je er meer over weten? Je kunt het hele artikel vinden op internet

.

Een weg van verfijning

De klank van de tampoera is enorm rijk aan boventonen. Eigenlijk zegt deze zin niks meer dan ‘de tampoera maakt geluid’. Elke klank zit namelijk vol boventonen. Het zijn de boventonen die maken dat je een viool van een trompet kunt onderscheiden. De verhoudingen van de boventonen in het klankspectrum geven elk instrument zijn specifieke klankkleur. Minstens zo belangrijk voor de klankkleur is de aanzet. Als je die wegknipt uit een opname, blijkt het veel lastiger te worden om instrumenten te identificeren.

De aanzet is de energie die we toevoegen om de klank te laten ontstaan: het strijken, tokkelen of plukken van een snaar of het indrukken van een ventiel of een toets. En ook onze stem zetten we aan. Het is een van die aspecten waar musici hun levenlang mee bezig zijn – een eindeloos onderwerp van gesprek, discussie en frustratie.

Des te verfijnder de aanzet, des te verfijnder de klank. Ook de tampoera maakt dat heel direct hoorbaar. ’s Ochtends vroeg, na mijn ochtendmeditatie, bevat de klank van mijn tampoera veel meer boventonen dan wanneer ik ergens op de dag begin te spelen, rechtstreeks vanuit de alledaagse hektiek.

Bij een subtielere aanzet is de grondtoon minder prominent hoorbaar. De rondwaaierende boventonen krijgen dan naar verhouding meer ruimte.

Om de aanzet zo subtiel te krijgen, vraagt rust en ruimte in ons systeem. Dan kunnen we van onze alledaagse grovere motoriek overschakelen naar een fijnere motoriek, die het mogelijk maakt om oude krampen en blokkades te overrulen.

Zo is ook tampoera spelen een weg naar verfijning – in oren, in motoriek en in bewustzijn.

.

Martin over tampoera’s

Het is altijd leuk om iemand te ontmoeten met dezelfde passie. De fascinatie van Martin Spaink voor tampoera’s is minstens zo groot als de mijne. Hij schreef enkele jaren geleden een fantastisch en diepgaand artikel over tampoera’s en het stemmen en bespelen ervan. Ook als je niet veel weet van alle technische aspecten kun je er veel interessants in vinden. Een aanrader!

Hierbij de link: Some reflections on the use of Electronic Substitute Tanpura and the intricacies of proper tanpura tuning

In zijn artikel schrijft hij ook over de opkomst van de elektronische tampoera – een met samples gevuld kastje met wat knoppen en een stekker. Handig als je aan het oefenen bent (je houdt meer ruimte in je brein om je te concentreren op moeilijke oefeningen) en op reis beslist een stuk praktischer dan zo’n kwetsbare gepolitoerde pompoen met een lange hals. Maar tot Martins schrik en afgrijzen staan de kastjes ook steeds vaker tijdens concerten op het podium. En daarmee verdwijnt een heleboel resonantie en subtiliteit, helaas.

Samples en opnames hebben beslist hun nut, maar tampoera’s werken alleen maar ‘in het echt’. Alleen door de resonanties aan den lijve te voelen en te horen, kun je de magie van het instrument werkelijk ervaren.

.

Klank yoga als braintraining

Net zoals het aarti-ritueel werken ook verschillende klankyoga-oefeningen als een vorm van braintraining. In zo’n oefening voer je tegelijkertijd verschillende activiteiten uit die allemaal aandacht vragen. Wanneer je dat doet, kun je daadwerkelijk voelen hoe er een soort ‘concurrentie’ in je brein ontstaat.

Zo ervaar je bijvoorbeeld, als je onder begeleiding van de tampoera een toonladder zingt, hoe je aandacht voortdurend heen en weer switcht: van het zuiver zingen naar de hand die tampoera speelt, van de tampoera naar je ademhaling – en zo verder. Als het goed gaat, ga je iets versnellen – tot je het nog maar net kunt bijbenen. Dan kan het mentale switchen plotseling oplossen. Opeens zit je er ‘in’: het gaat als het ware vanzelf.

Wat gebeurt er nu in je brein? Met al die verschillende activiteiten kan je cortex het hele proces niet meer controleren en gaat overstag. Hij geeft de leiding uit handen en je brein schakelt om naar een hoger, meer complex niveau van functioneren. Je hersenstam speelt daarin een actieve rol.

Er is dan sprake van een flow-ervaring. Het paradoxale is dat je deze ervaring niet kunt ‘doen’, je moet het laten gebeuren. Het vraagt een vorm van overgave. Ondertussen neemt je cortex nog steeds waar wat er gebeurt. Maar.. zo gauw je cortex zich weer even opdringt met de gedachte ‘kijk! het gaat vanzelf’, vlieg je er meteen weer uit en ben je terug bij de voortdurend switchende aandacht.

Zo’n flow-ervaring kan op elk niveau plaatsvinden. Als je zelf tampoera speelt, is het al een hele kunst om het ritme waarmee je rechterhand de snaren speelt onafhankelijk te laten zijn van het ritme waarmee je de toonladder zingt – zeker wanneer je gaat versnellen. Wanneer je geen tampoera speelt, kun je het je brein lastig maken door een ritme erbij te klappen – in eerste instantie is een eenvoudig ritme vaak al lastig genoeg. Als je daarna overstapt op een traditioneel Indiaas ritme maak je het weer een stuk complexer. En uiteindelijk doe je alles tegelijk: met je linkerhand klap je een ritme, met je rechterhand speel je tampoera en ondertussen zing je in hoog tempo een toonladder.

Waarom zou je het jezelf nou zo moeilijk maken? Omdat de flow-momenten waarop alles vanzelf gaat, je een kick en een heerlijk gevoel geven (er komt een berg endorfinen vrij). De literatuur somt een lange lijst van positieve effecten op: verbeteringen in leervermogen, creativiteit, mentale helderheid, intelligentie, intuitie – enzovoort. Tja, dat is natuurlijk mooi meegenomen, maar ik geloof niet dat het werkt wanneer het je alleen maar doet om de flow-ervaring zelf. Je moet lol hebben in het ervaren van klank en het bezig zijn met klank. Uiteindelijk is het immers ook een muzikale training!

.