Hard van binnen, zacht van buiten

Onze eigen stem horen we voor een belangrijk deel via onze botten die de klank geleiden. Daarom schrikken we vaak als we onze stem terughoren op een opname: er is dan geen bot- of beengeleiding en we horen de klank alleen via onze oren. Dat klinkt heel anders!

Als onze aandacht sterk gericht is op de botgeleiding, is de kans groot dat we naar binnen gekeerd en binnensmonds klank maken. Onze oren komen dan tekort: ze worden niet of nauwelijks door de klank aangeraakt en gestimuleerd. Daardoor raken we auditief ‘ondervoed’. De Franse KNO-arts Tomatis stelde vast dat de hoge boventonen in klank ons brein opladen – ze geven ons energie. De formanten (hoge boventonen) in onze eigen stem zijn het meest effectief. Je creëert dan een soort ‘loop’: het spectrum van onze stem gaat namelijk meer boventonen bevatten naarmate ons systeem meer is ‘opgeschoond’.

Een belangrijke oefening om de stem te openen is de kharaj, waarin je klank maakt met volle stem – luid, maar zonder te forceren.

Veel mensen vinden dat eng – ze hebben vroeger misschien te vaak gehoord dat ze ‘zachter’ moesten praten, spelen of zingen? Als je het eng vindt om je stem te laten horen, is het belangrijk om te beseffen dat jij door de botgeleiding jouw eigen stem veel harder hoort dan de mensen om je heen.

Sterker nog – wanneer mensen die heel terughoudend en voorzichtig praten of zingen ineens hun volle stem gebruiken, slaken de luisteraars eigenlijk altijd een zucht van opluchting: ‘hè, hè, daar is ze’ of ‘nu hóór ik hem eindelijk’.

.

Vrijdagochtend

De vrijdagochtend is gereserveerd voor mijn gevorderdengroep klankyoga. Al zo’n vijf jaar ontmoeten we elkaar elke week in klank en kijken we wat zich deze keer aan ons laat zien.

Zoals S. vaststelde: “Het blijft me verbazen hoe spiegelend deze manier van zingen is. Je krijgt elke keer weer precies terug waar je staat of wat je situatie op dit moment is.”

We maken verbinding, we ruimen op, we openen en balanceren. Thema’s dienen zich eigenlijk altijd vanzelf aan. Een kleine greep:

“Ik wilde van de Pa naar de Re, maar ik kon hem niet vinden.” (interval-oefeningen)
“Toen ik onverwacht moest beginnen, realiseerde ik me dat ik me er dus toch nog altijd op voorbereid.” (verwachtingen)
“Vandaag kon ik het zowaar eigenlijk best makkelijk bijbenen, dat snelle tempo!” (ritme en tempo)
“De afgelopen weken vind ik het zo prettig om deze toonladder [Bhairav] te doen. Het lijkt wel of de gewone nu even helemaal niet past.” (raga)

En vrijwel ongemerkt is er in de loop der tijd heel veel veranderd. Er is geen aarzeling meer om klank te maken, ritmes zijn geen struikelblok meer – en zo toont zich groei en inzicht op vele fronten. Het is geen spectaculair proces – het vraagt de nodige tijd, maar al met al zijn de effecten groot. En ondertussen, zoals E. verzuchtte, voelt het alsof we overal eigenlijk alleen nog maar aan geroken hebben en we nog elke paar maanden een heel nieuw terrein ontdekken. Daarom is het goed dat de belangrijkste drijfveer niet het ‘veranderen’ is, maar het ‘ervaren’ op zich – in het hier en nu, in het ‘zijn’.

.

Bromtoon bepaalt status

Uit ‘De aap in ons’ van Frans de Waal:

Wetenschappers beschouwden de frequentieband van 500 Hz en lager in de menselijke stem als betekenisloze ruis, omdat als een stem gefilterd wordt en alle hogere frequenties verwijderd worden, je slechts een lage bromtoon hoort. Alle woorden gaan verloren. Maar toen ontdekte men dat deze lage bromtoon een onbewust sociaal instrument is. Hij is voor iedereen anders, maar in de loop van een gesprek zijn mensen geneigd om daarin naar elkaar toe te groeien. Ze komen op een enkele bromtoon uit, en degene die zich aanpast is altijd degene met de laagste status. Dit werd voor het eerst aangetoond in een analyse van de televisieshow Larry King Live. De gastheer, Larry King, paste zijn timbre aan aan dat van gasten met een hoge rang, zoals Mike Wallace of Elizabeth Taylor. Gasten met een lagere rang pasten daarentegen hun timbre aan aan dat van King. De duidelijkste aanpassing aan Kings stem, was van de voormalige vice-president Dan Quayle, die daarmee blijk gaf van een gebrek aan zelfvertrouwen.

Deze spectraalanalyse is toegepast op de televisiedebatten van Amerikaanse presidentskandidaten. In al de acht verkiezingen tussen 1960 en 2000 kwam de stemming van het grote publiek overeen met de stemanalyse: de meerderheid van de mensen stemden voor de kandidaat die vasthield aan zijn eigen timbre en niet op degene die zich aanpaste. In sommige gevallen waren de verschillen extreem groot, zoals tussen Ronald Reagan en Walter Mondale. En pas in 2000 werd met George W. Bush een kandidaat gekozen die een enigszins ondergeschikt stempatroon vertoonde. Maar dat was niet echt een uitzondering op de regel omdat, zoals de Democraten zo graag benadrukken, het grote publiek op Al Gore stemde, de kandidaat met het dominante stempatroon.

Onder de radar van het bewustzijn communiceren wij dus statusinformatie telkens als wij met iemand praten, in persoon of aan de telefoon.

(pagina 59)
.

Glissando!

Het is een van de karakteristieken van Indiase muziek: de glijdende tonen. Het lijkt heel makkelijk: met je stem van de ene naar de andere noot glijden. Toch blijkt de praktijk vaak wat weerbarstiger, al was het maar omdat wij het in onze westerse muziek niet zo gewend zijn. Hoewel.. smartlappenzangers raken juist door hun glissandi bij velen een gevoelige snaar. En die associatie kan tijdens klankyoga nog wel eens in de weg gaan zitten. Dan moet je iets overwinnen om er zelf ook eens lekker op los te schmieren.

Het vraagt wat lef en vertrouwen, zeker als je het heel langzaam doet – het vereist dat je de houvast van de noot loslaat. Dan kom je in de onbestemde ruimte tussen twee noten terecht. Een soort niemandsland waar je niet meer goed kunt horen en voelen waar je bent. Gelukkig kom je op zeker moment vanzelf weer op vertrouwd terrein. Het leuke is dat je daardoor kunt ervaren hoe je hele systeem ‘weet’ wanneer je bij je eindpunt bent aangekomen.

Maar goed, zelfs al kijk je handenwrijvend van plezier uit naar het glijden, dan nog kun je er tot je verrassing achterkomen dat er vreemde hobbels en bobbels in je glijbaan zitten. Soms alleen als je met je stem omhoog gaat. Of juist als je omlaag gaat. Dat is interessant: roept het een ander gevoel op om met je stem omhoog of omlaag te bewegen? Vind je het een ook makkelijker dan het andere? En mogelijk wijst je stem je op deze manier op blokkades in je systeem. In elk geval leiden al die onverwachte en onbedoelde stembewegingen vaak tot veel gezamenlijke hilariteit.

Overigens, ze zijn in India ongetwijfeld niet zomaar op deze manier gaan zingen. Wanneer je je beperkt tot alleen de noten in de toonladder – ‘de treden van de trap’ – dan sla je een heleboel toonhoogtes over. Tussen twee noten bevindt zich nog een wereld van frequenties waar je met een glijtoon allemaal langskomt.

Met een glissando over een vol octaaf raak je een volledige reeks frequenties aan: de octaaf is de eerste boventoon van je startpunt. En hoe voller het spectrum van je stem is, hoe meer frequenties je via de boventonen tegelijkertijd ook aanraakt.

Ons hele systeem is een symfonie van frequenties. Met glijdende klanken raken we die allemaal even aan. En dat is de helende kracht ervan.

.

Speelkwartier

E. beschreef haar klankyoga-ervaringen op haar weblog:

Elke vrijdagochtend geniet ik van mijn speelkwartier. Na de spieren wat losgemaakt te hebben, klimmen we eerst een ladder op en neer. Zo lenig mogelijk met kleine of grote stappen. Soms probeert iemand een kleine salto. Mijn favoriete onderdeel van de apekooi is de glijbaan. Zo sierlijk mogelijk maak ik een lange glijvlucht. Of duikel ik in volle vaart van de allerhoogste. Graag zou ik ooit de kurkentrekker-achtbaan willen proberen, maar waarschijnlijk blijf ik halverwege steken.

Ik lach heel wat af met mijn speelkameraden. Natuurlijk zijn we serieus bezig om onze vaardigheden te verbeteren. Met volle aandacht verfijnen we onze acrobatische kunsten. Als dan iemand uit de bocht vliegt of plotseling van de trap duikelt, volgt meestal een volle schaterlach. We leren ook veel van elkaar en het samen spelen geeft een onbeschrijfelijke voldoening.

[..]

De indiase toonladder is al vier jaar lang een vertrekpunt om de mogelijkheden van (samen)klank te ontdekken. Het zingen van verlaagde of verhoogde toonladders, met kleine en grote sprongen lijkt saai, maar elke week leer ik weer wat nieuws. Het meest geniet ik van de glissando’s: het glijden van de ene naar de andere toon. In de indiase muziek ben je altijd ergens naar op weg, ook al zing je een half uur lang dezelfde Sa.

[..]

.