‘Waarschijnlijk bestaat levenskunst erin, dat het verstand, wetend waarnaar het zoekt, ruimte maakt voor het instinct, opdat dit vindt waar het niet naar zoekt.’ Zo beschrijft Tjeu van den Berk het centrale thema van zijn boek Het mysterie van de hersenschors.
De achterflap beschrijft het als volgt: ‘Als we de fysiologische basis van ons leven uit het oog verliezen, worden we schijnheilig en arrogant. Dan ontgaat ons de zin van alles. Ons verstand, gezeteld in de hersenschors, kan die zin wel blijven zoeken, maar steunend op eigen kracht zal ze die nooit vinden. Alleen onze instincten, gezeteld in de hersenstam, zouden die zin kunnen vinden, maar zullen die nooit bewust zoeken. Wijsheid is de onbewuste signalen van de hersenstam bewust weten te integreren in de hersenschors.’
Het is me nog steeds niet gelukt om dit boek een keer van voor naar achteren uit te lezen – het leest niet echt lekker weg. Toch beschouw ik het als een van de belangrijkste boeken in mijn boekenkast. Het is een intrigerend en inspirerend boek over de machtsstrijd tussen onze hersenstam (die onze basisfuncties regelt) en onze cortex (die een soort van rationele censuur uitoefent). Een worsteling uit het dagelijks leven, die ook in de klank yoga telkens weer zichtbaar – eigenlijk vooral hoorbaar – wordt.
De schrijver pleit voor meer aandacht voor onze basisfuncties (zoals slapen, dromen, eten, drinken, vrijen en ademhalen) – iets wat in zoveel levensbeschouwingen en spirituele bewegingen benadrukt wordt, maar dan vaak weer in zodanige regels en voorschriften wordt verpakt, dat het zijn doel direct weer voorbijschiet. Voor je het weet, zit je immers weer in een of andere corticale kramp…
‘Wat is aandacht? Zij is een waarnemen zonder een oogpunt van selectie, zonder inperkende categorieën, zonder bedoelingen van consumeren of produceren. Zij heeft alles te maken met een niet vooringenomen kijk op de werkelijkheid. Aandacht IS dan ook iets heel anders dan concentratie. Bij concentratie richt je je cortex op één bepaald punt. Het gaat dan om dit en niet om dat. Bij concentratie speelt steeds controle mee. Als je gedachten afgeleid worden, sleep je ze er weer bij. Concentratie leidt het denken van het ene punt naar het andere. Bij concentratie begeef je je letterlijk naar het middelpunt van de cirkel, bij aandacht echter gaat het om de cirkelende beweging zelf. Het gaat om een cirkel, waarvan, volgens de klassieke uitspraak van Empedocles het middelpunt overal en de omtrek nergens is. Bij aandacht is er geen centrum meer dat zegt: ik moet aandacht schenken. Je centreert je energie niet, je laat hem juist vloeien.
Weerstandsloos gewaarzijn
In een gebeurtenis die de communicatiedeskundige Watzlawick overkwam, komen we op het spoor van weer een andere karakteristiek van aandacht. Hij vertelt dat hij, na een lezing gegeven te hebben in een badplaats, wat gewandeld had op de boulevard en op een bank had plaats genomen, waarvandaan hij een prachtig uitzicht had over de zee. Opeens hoorde hij achter zich iemand tegen een conservenblikje aan schoppen. Het blikje rinkelde over de tegels en het lawaai hield maar niet op. Het stoorde hem en langzamerhand begon hij er zich mateloos aan te irriteren. In een plotselinge opwelling van boosheid draaide hij zich om, teneinde de blikjesschopper te verstaan te geven hiermee op te houden. Tot zijn stomme verbazing merkte hij toen dat een grote hond uitgelaten bezig was met een blikje te spelen. Het beest holde het achterna, sloeg het dan weer met zijn poot weg, enzovoort. Ineens was alle weerstand weg bij hem, hij draaide zich om, keek weer uit naar de zee, en het geluid van het blikje maakte deel uit van zijn aandachtsvolle houding. Het klonk hem als muziek in de oren. De afzondering tussen hem en het ‘lawaai’ was opgeheven. Waar je je als waarnemer niet afzondert van het waargenomene, daar is aandacht. Dat kan zijn in spel en werk, in rust en beweging, alleen en met anderen. Als je cortex zich bewust is van iets, bijvoorbeeld door bezig te zijn met het luisteren naar muziek, dan luister je al niet meer. Dan heb je je afgezonderd.
De schrijver Daudet beschrijft dat hij als kind neerknielde bij een geliefde dode. Hij was echter niet in staat tot werkelijke droefheid omdat hij zichzelf tevens in de ogen van de omstanders zag neerknielen. Hij kon dit theatrale gevoel niet van zich afzetten. Hij spreekt over de ‘homo duplex’ in ons! De aandachtige mens is juist een voorbeeld van eenvoud, zonder dat hij dat beseft overigens! Ieder mens kent bij tijden deze momenten. Het is alleen jammer dat we ze eerder aanvoelen als uitzonderlijk, als een toegift, dan als ons dagelijks voedsel. De werkelijkheid kunnen gadeslaan, laten voor wat zij is, is natuurlijk soms ook uiterst moeilijk. Je moet een situatie in het hier en nu onder ogen durven zien, je moet de dingen laten rijpen, bloeien en rotten. We willen steeds ingrijpen. De mooie dingen willen we bewaren en de slechte verdringen. We willen het licht grijpen zonder de duisternis. Dit brengt onophoudelijk conflicten met zich mee. Vol aandacht in het leven staan, heft de schaduw van dat leven niet op, maar wil zeggen: kunnen leven zonder weerstand te bieden aan de schaduwkanten ervan en zonder hebberig te zijn ten aanzien van de zonnige kanten. Aandachtig leven wil zeggen: de polaire spanning intact laten, je daaraan overgeven.
Een voorbeeld vanuit mijn eigen werk. Ik werk met mensen. Ik merk dan telkens weer, dat, wanneer ik ‘conflictloos’ weet te luisteren naar dat ‘lawaai’, wanneer ik uitspraken niet als persoonlijk ‘kwetsend’ of ‘lovend’ registreer en mij niet afzonder van het waargenomene, bijeenkomsten uitstekend verlopen.
In de gestalttherapie staat aandacht centraal. Het is daar het voornaamste instrument om veranderingsprocessen op gang te brengen. De grondlegger van deze therapie, Perls, gebruikte voor dit type bewustzijn de term ‘awareness’. De meeste mensen zijn wel ‘awake but not aware’! Lambrechts vertaalt dit Engelse woord met’ gewaarzijn’, een prachtige omschrijving van ‘aandacht’. Het gaat daarbij, schrijft hij, om een horen zien en voelen van wat is, om die directe ervaring die denken en weten achterwege laat, om een verbinding tussen ‘ontvankelijk wedervaren’ en ‘actief zoeken’. ‘Ontvankelijk wedervaren’ en ‘actief zoeken’; tussen deze twee polen diende juist de jongen hierboven zijn weg te vinden.
Bij ‘gewaarzijn’ gaat het volgens Lambrechts om ‘leeg zijn’, en hij verwijst daarbij naar de beroemde elfde paragraaf uit de Tau-Te-Tsjing, één van de meest diepzinnige, spirituele geschriften van de mensheid.
‘Al verenigt men dertig spaken in één naaf, in wat er niet is, ligt de bruikbaarheid van de wagen. Al wordt leem gevormd tot vaatwerk, in wat er niet is, ligt de bruikbaarheid van het vaatwerk. Al worden deuren en vensters uitgehakt om een huis te maken, in wat er niet is, ligt de bruikbaarheid van het huis. Daarom zijn voordeel doende met wat er is, maakt men gebruik van wat er niet is.’
Het gaat uiteindelijk om aandacht voor de ‘holle naaf’, het ‘lege vaatwerk’; het gaat hierboven om ‘die stilte in de hersenschors’. Lambrechts geeft het volgende commentaar op de Chinese tekst. ‘Die leegte laat het gewaarzijn toe te stromen zoals de holte de klok laat bonzen of de trommel roffelen: de energie die we ‘leven’ noemen, stroomt ongehinderd. Ze is de vervullende leegte. Het deel van ons daarentegen dat bang is van die leegte, houdt ons gewaarzijn gevangen door drukdoenerij, gepraat, gepieker, machts- en seksspelletjes, emotionele hoogten en laagten… Vandaar dat
toelaten voorwaarde is
om te kunnen loslaten. [Dat is letterlijk bij Watzlawick het geval].’
Voor wie meer wil lezen de praktische info:
Het mysterie van de hersenstam. Over basisfuncties, psychosomatiek en spiritualiteit.
door Tjeu Van Den Berk
Verschenen in 2001 bij uitgeverij Meinema Pelckmans, Zoetermeer
ISBN 90 211 3858 1
.
