Hard van binnen, zacht van buiten

Onze eigen stem horen we voor een belangrijk deel via onze botten die de klank geleiden. Daarom schrikken we vaak als we onze stem terughoren op een opname: er is dan geen bot- of beengeleiding en we horen de klank alleen via onze oren. Dat klinkt heel anders!

Als onze aandacht sterk gericht is op de botgeleiding, is de kans groot dat we naar binnen gekeerd en binnensmonds klank maken. Onze oren komen dan tekort: ze worden niet of nauwelijks door de klank aangeraakt en gestimuleerd. Daardoor raken we auditief ‘ondervoed’. De Franse KNO-arts Tomatis stelde vast dat de hoge boventonen in klank ons brein opladen – ze geven ons energie. De formanten (hoge boventonen) in onze eigen stem zijn het meest effectief. Je creëert dan een soort ‘loop’: het spectrum van onze stem gaat namelijk meer boventonen bevatten naarmate ons systeem meer is ‘opgeschoond’.

Een belangrijke oefening om de stem te openen is de kharaj, waarin je klank maakt met volle stem – luid, maar zonder te forceren.

Veel mensen vinden dat eng – ze hebben vroeger misschien te vaak gehoord dat ze ‘zachter’ moesten praten, spelen of zingen? Als je het eng vindt om je stem te laten horen, is het belangrijk om te beseffen dat jij door de botgeleiding jouw eigen stem veel harder hoort dan de mensen om je heen.

Sterker nog – wanneer mensen die heel terughoudend en voorzichtig praten of zingen ineens hun volle stem gebruiken, slaken de luisteraars eigenlijk altijd een zucht van opluchting: ‘hè, hè, daar is ze’ of ‘nu hóór ik hem eindelijk’.

.

Een weg van verfijning

De klank van de tampoera is enorm rijk aan boventonen. Eigenlijk zegt deze zin niks meer dan ‘de tampoera maakt geluid’. Elke klank zit namelijk vol boventonen. Het zijn de boventonen die maken dat je een viool van een trompet kunt onderscheiden. De verhoudingen van de boventonen in het klankspectrum geven elk instrument zijn specifieke klankkleur. Minstens zo belangrijk voor de klankkleur is de aanzet. Als je die wegknipt uit een opname, blijkt het veel lastiger te worden om instrumenten te identificeren.

De aanzet is de energie die we toevoegen om de klank te laten ontstaan: het strijken, tokkelen of plukken van een snaar of het indrukken van een ventiel of een toets. En ook onze stem zetten we aan. Het is een van die aspecten waar musici hun levenlang mee bezig zijn – een eindeloos onderwerp van gesprek, discussie en frustratie.

Des te verfijnder de aanzet, des te verfijnder de klank. Ook de tampoera maakt dat heel direct hoorbaar. ’s Ochtends vroeg, na mijn ochtendmeditatie, bevat de klank van mijn tampoera veel meer boventonen dan wanneer ik ergens op de dag begin te spelen, rechtstreeks vanuit de alledaagse hektiek.

Bij een subtielere aanzet is de grondtoon minder prominent hoorbaar. De rondwaaierende boventonen krijgen dan naar verhouding meer ruimte.

Om de aanzet zo subtiel te krijgen, vraagt rust en ruimte in ons systeem. Dan kunnen we van onze alledaagse grovere motoriek overschakelen naar een fijnere motoriek, die het mogelijk maakt om oude krampen en blokkades te overrulen.

Zo is ook tampoera spelen een weg naar verfijning – in oren, in motoriek en in bewustzijn.

.

Vrijdagochtend

De vrijdagochtend is gereserveerd voor mijn gevorderdengroep klankyoga. Al zo’n vijf jaar ontmoeten we elkaar elke week in klank en kijken we wat zich deze keer aan ons laat zien.

Zoals S. vaststelde: “Het blijft me verbazen hoe spiegelend deze manier van zingen is. Je krijgt elke keer weer precies terug waar je staat of wat je situatie op dit moment is.”

We maken verbinding, we ruimen op, we openen en balanceren. Thema’s dienen zich eigenlijk altijd vanzelf aan. Een kleine greep:

“Ik wilde van de Pa naar de Re, maar ik kon hem niet vinden.” (interval-oefeningen)
“Toen ik onverwacht moest beginnen, realiseerde ik me dat ik me er dus toch nog altijd op voorbereid.” (verwachtingen)
“Vandaag kon ik het zowaar eigenlijk best makkelijk bijbenen, dat snelle tempo!” (ritme en tempo)
“De afgelopen weken vind ik het zo prettig om deze toonladder [Bhairav] te doen. Het lijkt wel of de gewone nu even helemaal niet past.” (raga)

En vrijwel ongemerkt is er in de loop der tijd heel veel veranderd. Er is geen aarzeling meer om klank te maken, ritmes zijn geen struikelblok meer – en zo toont zich groei en inzicht op vele fronten. Het is geen spectaculair proces – het vraagt de nodige tijd, maar al met al zijn de effecten groot. En ondertussen, zoals E. verzuchtte, voelt het alsof we overal eigenlijk alleen nog maar aan geroken hebben en we nog elke paar maanden een heel nieuw terrein ontdekken. Daarom is het goed dat de belangrijkste drijfveer niet het ‘veranderen’ is, maar het ‘ervaren’ op zich – in het hier en nu, in het ‘zijn’.

.

Glissando!

Het is een van de karakteristieken van Indiase muziek: de glijdende tonen. Het lijkt heel makkelijk: met je stem van de ene naar de andere noot glijden. Toch blijkt de praktijk vaak wat weerbarstiger, al was het maar omdat wij het in onze westerse muziek niet zo gewend zijn. Hoewel.. smartlappenzangers raken juist door hun glissandi bij velen een gevoelige snaar. En die associatie kan tijdens klankyoga nog wel eens in de weg gaan zitten. Dan moet je iets overwinnen om er zelf ook eens lekker op los te schmieren.

Het vraagt wat lef en vertrouwen, zeker als je het heel langzaam doet – het vereist dat je de houvast van de noot loslaat. Dan kom je in de onbestemde ruimte tussen twee noten terecht. Een soort niemandsland waar je niet meer goed kunt horen en voelen waar je bent. Gelukkig kom je op zeker moment vanzelf weer op vertrouwd terrein. Het leuke is dat je daardoor kunt ervaren hoe je hele systeem ‘weet’ wanneer je bij je eindpunt bent aangekomen.

Maar goed, zelfs al kijk je handenwrijvend van plezier uit naar het glijden, dan nog kun je er tot je verrassing achterkomen dat er vreemde hobbels en bobbels in je glijbaan zitten. Soms alleen als je met je stem omhoog gaat. Of juist als je omlaag gaat. Dat is interessant: roept het een ander gevoel op om met je stem omhoog of omlaag te bewegen? Vind je het een ook makkelijker dan het andere? En mogelijk wijst je stem je op deze manier op blokkades in je systeem. In elk geval leiden al die onverwachte en onbedoelde stembewegingen vaak tot veel gezamenlijke hilariteit.

Overigens, ze zijn in India ongetwijfeld niet zomaar op deze manier gaan zingen. Wanneer je je beperkt tot alleen de noten in de toonladder – ‘de treden van de trap’ – dan sla je een heleboel toonhoogtes over. Tussen twee noten bevindt zich nog een wereld van frequenties waar je met een glijtoon allemaal langskomt.

Met een glissando over een vol octaaf raak je een volledige reeks frequenties aan: de octaaf is de eerste boventoon van je startpunt. En hoe voller het spectrum van je stem is, hoe meer frequenties je via de boventonen tegelijkertijd ook aanraakt.

Ons hele systeem is een symfonie van frequenties. Met glijdende klanken raken we die allemaal even aan. En dat is de helende kracht ervan.

.

Speelkwartier

E. beschreef haar klankyoga-ervaringen op haar weblog:

Elke vrijdagochtend geniet ik van mijn speelkwartier. Na de spieren wat losgemaakt te hebben, klimmen we eerst een ladder op en neer. Zo lenig mogelijk met kleine of grote stappen. Soms probeert iemand een kleine salto. Mijn favoriete onderdeel van de apekooi is de glijbaan. Zo sierlijk mogelijk maak ik een lange glijvlucht. Of duikel ik in volle vaart van de allerhoogste. Graag zou ik ooit de kurkentrekker-achtbaan willen proberen, maar waarschijnlijk blijf ik halverwege steken.

Ik lach heel wat af met mijn speelkameraden. Natuurlijk zijn we serieus bezig om onze vaardigheden te verbeteren. Met volle aandacht verfijnen we onze acrobatische kunsten. Als dan iemand uit de bocht vliegt of plotseling van de trap duikelt, volgt meestal een volle schaterlach. We leren ook veel van elkaar en het samen spelen geeft een onbeschrijfelijke voldoening.

[..]

De indiase toonladder is al vier jaar lang een vertrekpunt om de mogelijkheden van (samen)klank te ontdekken. Het zingen van verlaagde of verhoogde toonladders, met kleine en grote sprongen lijkt saai, maar elke week leer ik weer wat nieuws. Het meest geniet ik van de glissando’s: het glijden van de ene naar de andere toon. In de indiase muziek ben je altijd ergens naar op weg, ook al zing je een half uur lang dezelfde Sa.

[..]

.