Ustad Zia Mohiuddin Dagar (zie de post ‘Hallucinerende klanken’) zorgde niet alleen voor vernieuwde belangstelling voor de rudra veena, hij was ook verantwoordelijk voor een complete make-over van het instrument. Al op 11-jarige leeftijd begon hij plannen te ontwikkelen voor een aangepast ontwerp, tot afgrijzen van zijn vader die hem verbood om met het instrument te experimenteren. Na zijn vaders dood liet hij zijn ontwerp alsnog uitvoeren door een instrumentbouwer. Zo ontstond een veena die beter geschikt was voor solo-optredens.
Door de grotere omvang van de hals en de kalebassen en door dikkere snaren werd de klank nog een stuk dieper en resonanter. Hij maakte de fretten breder om de noten langer te kunnen aanhouden. Daardoor kon hij, over de snaren glijdend zonder plectrum, de speciale dhrupad-zangtechniek nog beter imiteren. Het instrument was zoveel groter en zwaarder geworden dat hij ook moest afwijken van de traditionele speelhouding. Tegenwoordig geeft zijn zoon Bahauddin Dagar nog concerten met deze variant van het instrument.
In oude opnames van Z.M. Dagar in duet met zijn broer, de fameuze dhrupad-zanger Ustad Zia Fariduddin Dagar (1933), is goed te horen hoe de rudra veena de stem van de zanger voortdurend imiteert en aanvult. Zoals in deze (uit drie delen bestaande) video waarin de broers samen een alaap in Raga Jog uitvoeren:
Op de aan Z.M. Dagar gewijde MySpace-pagina vind je (links bovenaan) een oude krakerige Indiase film, met de beide broers Z.M. Dagar en Z.F. Dagar in (nog) jongere jaren. Meteen in de eerste minuten van de film kun je al horen hoe Fariduddin al zingend ‘zinnen’ maakt, die Mohiuddin op de veena precies naspeelt. Na zo’n twee-en-een-halve minuut hoor je trouwens ook nog een kat luidkeels miauwen. Of de filmmaker daarmee een diepere bedoeling heeft, is mij niet helemaal duidelijk. Een zekere overeenkomst in klank is er in elk geval wel..
Hij is inmiddels bijna uitgestorven, de eeuwenoude rudra veena (spreek uit: roedra vina). Tweehonderd jaar geleden werd deze ‘bin’ in India beschouwd als de koning der instrumenten. Het was het belangrijkste solo-instrument in de traditionele dhrupad-stijl. Tegenwoordig is er nog maar een handvol musici die deze veena op het podium bespeelt.
De rudra veena bestaat uit een met snaren bespannen lange houten buis met fretten. Twee grote kalebassen zorgen voor (heel veel) extra resonantie. De rijkdom aan shruti’s (microtonen ‘tussen de toonladder in’) en boventonen is enorm.
De onbetwiste grootmeester op dit majestueuze instrument was Ustad Zia Mohiuddin Dagar (1929-1990), een van de 19e generatie musici uit de vooraanstaande Noordindiase dhrupad-familie.
Z.M. Dagar’s spel wordt beschreven als ‘tegelijkertijd sensueel en door en door spiritueel’. Weloverwogen en zonder een enkel spoor van haast laat hij elke noot van het langzame alaap-gedeelte horen – op een hypnotiserende, bijna hallucinerende manier laat hij de dikke bronzen snaren janken, kreunen en kwaken. Slepend en vleiend tovert hij de meest delicate schaduwen en toonnuances tevoorschijn, zodat je gaandeweg in contact komt met ‘the music in between the notes’.
Een van zijn leerlingen vertelt, op de aan Z.M. Dagar gewijde MySpace-pagina:
“Z.M. Dagar was the slowest moving individual I’ve ever met. He was never interested in playing very fast music, and his mind and body seemed to be set at alap speed. He gave the impression of being continuously half asleep, but everyone who got to know him soon realized that DagarSahib was alive and alert to subtle realities that most people never even notice.”
Er is van hem een uitvoering van Raga Yaman bewaard gebleven, die door dhrupad-musici als legendarisch wordt beschouwd. Inmiddels is er ook een video van het concert op YouTube geplaatst – helaas moest de opname daarvoor in 6 stukken worden geknipt en is het geluid in magere mp3-kwaliteit. Daar staat tegenover dat je nu ook kunt zien hoe al die vreemde klanken uit dat exotische instrument getrokken worden. Anderzijds, de afzonderlijke fragmenten en de beelden leiden toch de aandacht af (zie Oren verliezen van ogen). Je ervaart de kracht van de opname daarom het beste via de cd die nog altijd verkrijgbaar is.
Adembenemend mooi zijn de foto’s van de Hubble Space Telescope. Ik werd erop geattendeerd via de Hubble Space adventskalender: geweldige foto’s om als achtergrond op je computer te zetten. Nog veel meer fascinerende beelden vind je op de Hubble-site.
De Hubble Telescope maakte niet de eerste foto’s van buiten onze dampkring. Die werden genomen door de Voyagers, twee onbemande ruimtesondes die NASA al veel eerder lanceerde voor een reis door ons zonnestelsel. In 1990 stuurde Voyager I al foto’s naar de aarde waarop zes planeten (inclusief de aarde) van een afstand van zes miljard kilometer te zien zijn. De Voyagers zijn nu op weg naar de uiterste rand van ons zonnestelsel.
De Voyagers maken niet alleen foto’s. Ze meten ook de elektromagnetische straling die ontstaat onder invloed van de zonnewind (een stroom van geladen deeltjes die ontsnappen van het oppervlak van de zon) en het magnetisch veld van de planeet.
De Voyager antennes meten de magnetische en elektrische velden in een frequentiebereik van 5 Hz tot vele kilo- resp. megahertzen. De gemeten frequenties (‘toonhoogte’ en ‘volume’) zijn omgezet in klank. Omdat het menselijk gehoor grofweg tussen de 20 en 20.000 Hz ligt, zijn er geen verdere bewerkingen nodig – een deel valt direct in het voor ons hoorbare gebied. Het resultaat is een serie fascinerende ‘soundscapes’, die tegelijkertijd volslagen vreemd en vaag vertrouwd voelen.
Omdat elke planeet, maan of ring zijn eigen specifieke elektrische en magnetische velden heeft, hebben ze ook allemaal hun eigen karakteristieke klankpatroon. Zo hoor je bij Miranda (een maan van Uranus) spookachtige en betoverende windgeluiden, terwijl de ringen van Uranus klinken als enorme Tibetaanse klankschalen en bellen. De klank van Saturnus wordt wel vergeleken met het geluid van insecten in de nacht, maar dan 20 keer vertraagd. Neptunus laat een soort vreemde ritmische patronen horen waar vage melodieën uit ontstaan en de straling rond Jupiter klinkt als een gigantische metalen gong waar met een houten stok overheen gewreven wordt.
De klankpatronen zijn ooit op cd uitgebracht. Op YouTube kun je verschillende fragmenten beluisteren. Een kort fragment van meerdere opnames vind je hier:
Er bestaan opnames van Jupiter en van zijn maan Io, van Neptunus, Saturnus, de ringen van Saturnus, Uranus, de ringen van Uranus en zijn maan Miranda. En natuurlijk van de velden rond de aarde zelf. Met wat zoekwerk zijn daar op YouTube nog wel meer fragmenten van te vinden. Dit is bijvoorbeeld een uitgebreidere opname van Jupiter:
Het maakt me wel nieuwsgierig of het hoorbare ‘temperament’ van de planeten ook overeenkomt met de invloed die er in de astrologie aan wordt toegekend. Daar zou ik graag meer over willen weten!
Klank brengt materie in beweging en heeft zo een scheppende kracht. De Zwitser Hans Jenny heeft dat in de jaren zestig zichtbaar gemaakt in prachtige foto’s en fascinerende films. Die laten zien hoe geluidsgolven ingewikkelde patronen en vormen creëren in bijvoorbeeld olie, water of zand.
Jenny’s film ‘Cymatics’ kun je in drie delen bekijken op YouTube. Hij is gedateerd, maar de beelden blijven fascinerend. Pas op: er komen veel hoge sinustonen in voor, dus zet het geluid zacht!
Dit is deel 1 van ‘Cymatics – Bringing Matter To Life With Sound’:
Onder de titel ‘resonance’ zijn ook verschillende fragmenten uit de films beschikbaar.
Neurowetenschapper Jill Bolte Taylor maakte zelf een herseninfarct mee. Ze beschrijft hoe ze merkt dat gaandeweg de functies van haar linkerhersenhelft uitvallen. Ze ervaart een staat van bliss en euforie wanneer alleen haar rechterhersenhelft nog functioneert: ‘Nirvana, I found Nirvana!’
Dan realiseert ze zich: ’But I’m still alive..! I’m still alive and I have found Nirvana. And if I have found Nirvana and I’m still alive, then everyone who is alive can find Nirvana.’
Een fantastisch ooggetuigeverslag over het functioneren van ons brein!
Klank is mijn passie, vooral de klank van de stem. Via deze blog wil ik nieuws en ervaringen met je delen - over klank, yoga, ons brein en andere onderwerpen die daar voor mij mee samenhangen. Ik hoor graag je reactie!
Hansje Huson
Een overzicht van alle berichten vind je op de pagina 'Inhoud'.
Oudere berichten kun je opvragen via de lijst categorieen in deze kolom. Als je een categorie kiest, vind je onder aan de pagina knopjes met 'older entries' en 'newer entries'. Daarmee kun je langs alle berichten klikken. Via de categorie 'Alle berichten' blader je snel langs de hele blog.
Je kunt jezelf ook via RSS-feeds laten attenderen op nieuwe berichten. In je RSS-reader, bv in Internet Explorer, zie je dan een link naar een nieuw bericht.
Nadabrahma staat ingeschreven bij de Kamer van Koophandel onder nummer 27333710. Het btw-nummer is NL175529826B01. Girorekening 9477676 tnv Nadabrahma in Leiden.
De rudra veena bestaat uit een met snaren bespannen lange houten buis met fretten. Twee grote kalebassen zorgen voor (heel veel) extra resonantie. De rijkdom aan shruti’s (microtonen ‘tussen de toonladder in’) en boventonen is enorm.
De onbetwiste grootmeester op dit majestueuze instrument was Ustad Zia Mohiuddin Dagar (1929-1990), een van de 19e generatie musici uit de vooraanstaande Noordindiase dhrupad-familie.
