Concert Ustad Zia Fariduddin

.

Dhrupad-concert met zang en bansuri

Zondag 22 maart:
Indian High Tea afternoon met Indiase klassieke muziek (Dhrupad-stijl)

Bansuri: Jean-Christophe Bonnafous
Zang: Marianne Svasek
Pakhawaj: Nathanael van Zuilen
Tanpura: Romina Lischka

Een bijzonder duet van bansuri (Indiase bamboefluit) en zang in Dhrupad-stijl.

Marianne Svasek studeerde Indiase klassieke muziek aan het Rotterdams Conservatorium (onderdeel van Codarts, Hogeschool voor de Kunsten) bij Ustad Zia Mohiuddin Dagar en Ustad Zia Fariduddin Dagar en is momenteel als hoofdvakdocente en Head of Studies verbonden aan de vakgroep Noord Indiase Klassieke Muziek aldaar.

Jean-Cristophe Bonnafous studeert momenteel aan het Rotterdams Conservatorium bij de bekende bansurispeler Hari Prasad Chaurasia.

De praktische informatie
Locatie: Kasteel van Rhoon
Aanvang: 15.00 uur
Toegang: € 20 (inclusief high tea)
Codarts-studenten €10 op vertoon van codarts-kaart

Reserveren is noodzakelijk! (Mail naar info@stichting-kasteelvanrhoon.nl)
Voor meer informatie en routebeschrijving: www.stichting-kasteelvanrhoon.nl

Zie ook: www.mariannesvasek.nl

.

Zingende rudra veena

Ustad Zia Mohiuddin Dagar (zie de post ‘Hallucinerende klanken’) zorgde niet alleen voor vernieuwde belangstelling voor de rudra veena, hij was ook verantwoordelijk voor een complete make-over van het instrument. Al op 11-jarige leeftijd begon hij plannen te ontwikkelen voor een aangepast ontwerp, tot afgrijzen van zijn vader die hem verbood om met het instrument te experimenteren. Na zijn vaders dood liet hij zijn ontwerp alsnog uitvoeren door een instrumentbouwer. Zo ontstond een veena die beter geschikt was voor solo-optredens.

Door de grotere omvang van de hals en de kalebassen en door dikkere snaren werd de klank nog een stuk dieper en resonanter. Hij maakte de fretten breder om de noten langer te kunnen aanhouden. Daardoor kon hij, over de snaren glijdend zonder plectrum, de speciale dhrupad-zangtechniek nog beter imiteren. Het instrument was zoveel groter en zwaarder geworden dat hij ook moest afwijken van de traditionele speelhouding. Tegenwoordig geeft zijn zoon Bahauddin Dagar nog concerten met deze variant van het instrument.

In oude opnames van Z.M. Dagar in duet met zijn broer, de fameuze dhrupad-zanger Ustad Zia Fariduddin Dagar (1933), is goed te horen hoe de rudra veena de stem van de zanger voortdurend imiteert en aanvult. Zoals in deze (uit drie delen bestaande) video waarin de broers samen een alaap in Raga Jog uitvoeren:

Op de aan Z.M. Dagar gewijde MySpace-pagina vind je (links bovenaan) een oude krakerige Indiase film, met de beide broers Z.M. Dagar en Z.F. Dagar in (nog) jongere jaren. Meteen in de eerste minuten van de film kun je al horen hoe Fariduddin al zingend ‘zinnen’ maakt, die Mohiuddin op de veena precies naspeelt. Na zo’n twee-en-een-halve minuut hoor je trouwens ook nog een kat luidkeels miauwen. Of de filmmaker daarmee een diepere bedoeling heeft, is mij niet helemaal duidelijk. Een zekere overeenkomst in klank is er in elk geval wel..

.

Rudra veena: hallucinerende klanken

Hij is inmiddels bijna uitgestorven, de eeuwenoude rudra veena (spreek uit: roedra vina). Tweehonderd jaar geleden werd deze ‘bin’ in India beschouwd als de koning der instrumenten. Het was het belangrijkste solo-instrument in de traditionele dhrupad-stijl. Tegenwoordig is er nog maar een handvol musici die deze veena op het podium bespeelt.

De rudra veena bestaat uit een met snaren bespannen lange houten buis met fretten. Twee grote kalebassen zorgen voor (heel veel) extra resonantie. De rijkdom aan shruti’s (microtonen ‘tussen de toonladder in’) en boventonen is enorm.

De onbetwiste grootmeester op dit majestueuze instrument was Ustad Zia Mohiuddin Dagar (1929-1990), een van de 19e generatie musici uit de vooraanstaande Noordindiase dhrupad-familie.

Z.M. Dagar’s spel wordt beschreven als ‘tegelijkertijd sensueel en door en door spiritueel’. Weloverwogen en zonder een enkel spoor van haast laat hij elke noot van het langzame alaap-gedeelte horen – op een hypnotiserende, bijna hallucinerende manier laat hij de dikke bronzen snaren janken, kreunen en kwaken. Slepend en vleiend tovert hij de meest delicate schaduwen en toonnuances tevoorschijn, zodat je gaandeweg in contact komt met ‘the music in between the notes’.

Een van zijn leerlingen vertelt, op de aan Z.M. Dagar gewijde MySpace-pagina:

“Z.M. Dagar was the slowest moving individual I’ve ever met. He was never interested in playing very fast music, and his mind and body seemed to be set at alap speed. He gave the impression of being continuously half asleep, but everyone who got to know him soon realized that DagarSahib was alive and alert to subtle realities that most people never even notice.”

Er is van hem een uitvoering van Raga Yaman bewaard gebleven, die door dhrupad-musici als legendarisch wordt beschouwd. Inmiddels is er ook een video van het concert op YouTube geplaatst – helaas moest de opname daarvoor in 6 stukken worden geknipt en is het geluid in magere mp3-kwaliteit. Daar staat tegenover dat je nu ook kunt zien hoe al die vreemde klanken uit dat exotische instrument getrokken worden. Anderzijds, de afzonderlijke fragmenten en de beelden leiden toch de aandacht af (zie Oren verliezen van ogen). Je ervaart de kracht van de opname daarom het beste via de cd die nog altijd verkrijgbaar is.

.

Kharaj: lage tonen

Het is al eeuwenlang de basis van de traditionele Indiase stemtraining: ‘kharaj’ (dat letterlijk ‘laag’ betekent). Elke Indiase meesterzanger/leraar geeft je deze oefening om mee te starten. Ook zangers van wereldfaam doen dit nog elke dag – twee uur lang, vroeg in de ochtend, tot het moment van zonsopgang. Door het tijdstip en de vorm is de kharaj een stemoefening en meditatie tegelijk.

Kharaj is heel eenvoudig én bijzonder krachtig. Onder begeleiding van de tampoera maak je lang aangehouden a-klanken. De toonhoogte is zo laag als je comfortabel kunt bereiken. De kunst is om er met je aandacht volledig bij te blijven, ook al zing je een uur lang dezelfde noot. Zo ontwikkel je gewaar-zijn. De oefening brengt je in een meditatief bewustzijn én ontwikkelt zowel je stem als je gehoor.

Tot slot: het vroege tijdstip is een belangrijk ingrediënt van deze oefening. Een uitstapje naar de fysiologie om dat toe te lichten. ’s Ochtends vroeg, net uit bed, ben je nog meer verbonden met onbewuste lagen en kom je dus makkelijker in een meditatief bewustzijn. Je lichaam is misschien wat stijf, maar in je autonome zenuwstelsel – dat nauw verbonden is met je stem – is door de slaap met name het ‘ontspannende’ systeem actief.

Het autonome (of vegetatieve) zenuwstelsel controleert en coördineert alle ‘automatische’ functies van ons lichaam, zoals hartslag, spijsvertering of ademhaling. Het bestaat uit twee afzonderlijke systemen, de sympathicus en de parasympathicus. Deze vullen elkaar aan en zorgen voor evenwicht: als het ene deel actief is, is het andere in rust en omgekeerd. Grofweg kun je stellen dat de sympathicus zorgt voor onze ‘vecht-en-vlucht’-reacties, en dat de parasympathicus die compenseert. In ons jachtige bestaan is vrijwel altijd het sympathische systeem overactief – met allerlei spanningsklachten als gevolg. Wanneer je slaapt of rust overheerst de parasympatische activiteit, die maakt dat het lichaam zich kan herstellen. De ‘regelcentra’ van de parasympathicus bevinden zich in de hersenstam en in het heiligbeen.

De ‘ideale’ klank maken we in contact met een reflexmatig niveau, in ontspannen overgave. Onze hersenstam heeft dan de leiding. Onze cortex kijkt nog wel toe, maar controleert niet meer (zie: Het mysterie van de hersenstam). Door het vroege tijdstip schep je daarom gunstige omstandigheden om zo’n klank te laten gebeuren.

.