Gehoorschade door antibiotica

Ernstig gehoorverlies is een van de bijwerkingen van bepaalde antibiotica. Deze aminoglycoside antibiotica worden veelvuldig toegepast vanwege hun grote effectiviteit, brede werkingsspectrum en lage kosten. Zelf ken ik in mijn directe omgeving twee mensen die na het slikken van antibiotica van de ene op de andere dag bijna volledig doof werden aan een of beide oren. Voldoende aanleiding om me er eens in te verdiepen. Wat speurwerk op internet levert de volgende informatie op.

Ototoxiciteit
Al heel lang is bekend dat een aantal chemische stoffen, waaronder geneesmiddelen, de functies van het binnenoor in meer of mindere mate aantasten. De stoffen die deze beschadiging veroorzaken worden ototoxisch genoemd. Ze kunnen zowel het gehoor als het evenwicht aantasten.
Bekende voorbeelden van ototoxische stoffen zijn kinine (vroeger veel gebruikt bij behandeling van malaria), streptomycine (voor de behandeling van tuberculose) en acetylsalicylzuur (‘aspirine’).

Onherstelbare schade
De grootste ototoxiciteit hebben aminoglycosiden en cytostatica. De gehoorschade die ze veroorzaken, is bovendien in de meeste gevallen definitief.
Bekende aminoglycosiden zijn streptomycine, gentamicine (het meest toegepast), neomycine en tobramycine. Ze verschillen onderling sterk in ototoxiciteit en de mate van ototoxiciteit hangt onder meer af van het protocol van toediening.
Cisplatine is het oudste cytostaticum en wordt beschouwd als een effectief middel bij de bestrijding van diverse typen tumoren. Helaas is het sterk toxisch voor het gehoororgaan en het evenwichtsorgaan. De toxiciteit is overigens het hoogst voor de nieren.

Acuut of geleidelijk gehoorverlies
Bij een behandeling met aminoglycosiden kan een acute vermindering van het gehoor optreden. In sommige gevallen kan het gehoor herstellen (bij lage doseringen, afwezigheid van andere behandelingen en bij voldoende nierfunctie). De chronische ototoxiciteit is echter veel bedreigender. Het gehoorverlies kan zich pas laat manifesteren en kan tot een jaar na de behandeling verergeren.
De ototoxische effecten kondigen zich vaak aan in de vorm van tinnitus (een hoog piepend of fluitend geluid ) in beide oren. Als eerste treedt een vermindering van het gehoor op voor frequenties hoger dan 8000 Hz, die door de patiënt vaak niet wordt opgemerkt. Na verloop van tijd worden ook de lagere frequenties (blijvend) aangedaan.

Schade beperken
De schade is vaak te beperken door de keuze voor een minder ototoxische variant of een goede combinatie van stoffen en door een spreiding van de toediening over de tijd. Een hoge beginconcentratie, een hoge (cumulatieve) dosis en een gelijktijdige toediening van aminoglycosiden en diuretica (urineafdrijvende middelen) vergroten het risico.

Andere ototoxische stoffen
Net als kinine kunnen alcohol, tabak (nicotine) en cafeïne bij beperkte doses tot een gering en reversibel gehoorverlies leiden. Van geneesmiddelen zoals hydrocortison (in oordruppels), antidepressiva (imipramine) en bètablokkers (propranolol) zijn bij langdurig gebruik eveneens ototoxische bijwerkingen gemeld (tinnitus), maar die zijn van een duidelijk geringer omvang dan die in de hiervoor beschreven categorieën en de klachten verdwijnen na het beëindigen van het gebruik.
Ook sommige organische oplosmiddelen, met name tolueen en ethylbenzeen, blijken niet alleen de ogen en de keel te irriteren, maar ook gehoorschade te veroorzaken. Er zijn aanwijzingen dat een lawaaiige omgeving het ototoxische effect van deze stoffen versterkt.

.